Căng thẳng quanh vấn đề Đài Loan (Trung Quốc) đang làm gia tăng lo ngại về khả năng Trung Quốc sử dụng đất hiếm như một công cụ gây sức ép kinh tế. Sau khi Nhật Bản tuyên bố sẽ không giữ thái độ trung lập nếu xảy ra xung đột tại Đài Loan, Bắc Kinh đã siết chặt xuất khẩu một số loại đất hiếm nặng, trong đó có dysprosium và terbium.
Nhật Bản được xem là phép thử đối với khả năng chống chịu của các ngành công nghiệp phụ thuộc vào nguồn cung này. Nếu căng thẳng Mỹ - Trung leo thang và Bắc Kinh cắt nguồn cung đất hiếm sang Mỹ, tác động có thể lan rộng từ lĩnh vực quốc phòng sang sản xuất ô tô, robot, máy móc công nghiệp và thiết bị điện tử.
Đối với Lầu Năm Góc, nguy cơ này càng đáng chú ý khi Mỹ đang cần bổ sung kho vũ khí trị giá 28 tỷ USD đã tiêu hao trong cuộc xung đột với Iran. Washington đặt mục tiêu từ ngày 1/1/2027 loại bỏ đất hiếm có nguồn gốc từ Trung Quốc khỏi các hệ thống vũ khí của Mỹ. Tuy nhiên, các nhà sản xuất quốc phòng cảnh báo chuỗi cung ứng thay thế có thể chưa sẵn sàng đúng thời hạn.
Trong khi đó, nhu cầu đất hiếm không chỉ đến từ quân đội. Nam châm vĩnh cửu sử dụng đất hiếm là đầu vào thiết yếu của nhiều ngành công nghiệp Mỹ, với tổng giá trị ước tính lên tới 1.500 tỷ USD mỗi năm. Theo IMF, nam châm vĩnh cửu đất hiếm chiếm khoảng 70% giá trị gia tăng có nguy cơ bị ảnh hưởng nếu nguồn cung đất hiếm gián đoạn nghiêm trọng tại Mỹ.
Khi nguồn cung khan hiếm, những doanh nghiệp có lượng hàng dự trữ thấp và phụ thuộc nhiều vào nam châm hiệu suất cao có thể chịu tác động trước tiên. Các nhà sản xuất ô tô, động cơ công nghiệp, robot và linh kiện hàng không vũ trụ đều có nguy cơ phải phân bổ nguyên liệu, điều chỉnh thiết kế hoặc tạm dừng sản xuất.
Những diễn biến tại Nhật Bản cho thấy rủi ro này không chỉ mang tính lý thuyết. Theo Reuters, Shin-Etsu Chemical, nhà sản xuất nam châm đất hiếm lớn nhất thế giới bên ngoài Trung Quốc, đã ngừng nhận đơn hàng mới đối với một số loại nam châm chứa dysprosium khi lượng hàng tồn kho giảm. TDK cũng cho biết việc tìm nguồn cung đất hiếm trở nên đặc biệt khó khăn, buộc hãng phải sử dụng hàng dự trữ và đẩy nhanh quá trình thiết kế lại sản phẩm nhằm giảm lượng nguyên liệu cần thiết.
Để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, Mỹ và các đối tác đang tìm cách khôi phục chuỗi sản xuất đất hiếm trong khu vực. Một trong những doanh nghiệp tham gia quá trình này là REalloys, công ty đang phát triển năng lực chế biến đất hiếm nặng tại Bắc Mỹ.
Doanh nghiệp này đã ký các thỏa thuận tiếp cận nguyên liệu từ Saskatchewan (Canada), Greenland và một số khu vực khác. Tháng 3, Cơ quan Hậu cần Quốc phòng Mỹ trao cho công ty hợp đồng trị giá lên tới 1,7 triệu USD để phát triển công nghệ luyện kim đất hiếm nặng. REalloys cũng công bố kế hoạch xây dựng cơ sở sản xuất có công suất dự kiến mỗi năm khoảng 30 tấn dysprosium và 15 tấn terbium.
Tháng 7, công ty tiếp tục hợp tác với JS Link nhằm tích hợp sản xuất hợp kim và chế tạo nam châm vĩnh cửu vào chuỗi cung ứng tại Bắc Mỹ. Mục tiêu là hình thành quy trình khép kín từ nguyên liệu đầu vào đến sản phẩm hoàn chỉnh, thay vì chỉ khai thác hoặc xử lý quặng.
Dù vậy, xây dựng chuỗi cung ứng thay thế cần thời gian và không thể giải quyết ngay nguy cơ thiếu hụt. Nếu Trung Quốc đột ngột ngừng xuất khẩu, các doanh nghiệp Mỹ vẫn có thể phải cạnh tranh gay gắt để giành nguồn nguyên liệu sẵn có. Cuộc đua giảm phụ thuộc vào đất hiếm vì thế không chỉ là vấn đề quốc phòng, mà còn liên quan trực tiếp đến khả năng duy trì hoạt động của nhiều ngành công nghiệp Mỹ.
