Trong đó một trong những điểm mới ấn tượng, được nhiều người dân quan tâm trong Luật BVMT năm 2020 là đã nêu cao vai trò giám sát của cộng đồng dân cư về lĩnh vực này, khắc phục hạn chế Luật BVMT năm 2014 trước đây.
Từ điểm mới ấn tượng
Trước đó, khi Luật BVMT năm 2020 còn ở dạng dự thảo, giới chuyên gia môi trường và một số đại biểu Quốc hội khi góp ý đã cho rằng, vai trò của cộng đồng, nhất là cộng đồng dân tộc thiểu số trong tham vấn, giám sát bảo vệ môi trường vẫn chưa thực sự được coi trọng, còn hạn chế do việc tiếp cận thông tin của người dân còn gặp khó khăn; trách nhiệm cơ quan có thẩm quyền đối với các kiến nghị, đề xuất của cộng đồng về BVMT, nhất là cấp địa phương, cơ sở chưa thường xuyên, hiệu quả…
Người dân tới đổi rác tái chế lấy quà tại điểm đổi rác phường Cửa Đông, quận Hoàn Kiếm (Hà Nội). Ảnh: Thanh Tùng/TTXVN.
Trong khi trên thực tế, cộng đồng có vai trò quan trọng trong phòng ngừa ô nhiễm, suy thoái môi trường; tham vấn, giám sát, phát hiện các hành vi làm “bẩn” môi trường. Sự phản ứng của cộng đồng, nếu đủ mạnh, sẽ buộc các tổ chức, cá nhân này phải tuân thủ các quy định của pháp luật BVMT. Cộng đồng dân cư là lực lượng nòng cốt để đấu tranh, phản đối gay gắt, thậm chí hình thành làn sóng, sức mạnh dư luận lên án các các nhân, tổ chức, doanh nghiệp gây ô nhiễm môi trường, làm tổn hại đến tài nguyên nhiên nhiên của đất nước.
Từ những góp ý đó, Luật BVMT mới đã khẳng định vai trò của cộng đồng dân cư hết sức quan trọng và quyết định của công tác BVMT. Luật đã đưa “cộng đồng dân cư” vào phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng nhằm khẳng định vị trí, vai trò của nhóm đối tượng quan trọng này trong công tác BVMT.
Đưa cộng đồng dân cư, trở thành một chủ thể trong công tác BVMT; khẳng định vị trí, vai trò, trách nhiệm của cộng đồng dân cư đối với việc BVMT sống của chính mình; mỗi người dân, mỗi làng xã đều phải là thành lũy BVMT, tham gia giám sát mọi hoạt động BVMT. Bổ sung nguyên tắc hoạt động bảo vệ môi trường phải được công khai, minh bạch; quy định rõ trách nhiệm, công khai thông tin liên quan đến chất lượng không khí, chất lượng môi trường đất, chất thải nguy hại, kết quả quan trắc chất thải, báo cáo đánh giá tác động môi trường, giấy phép môi trường.
Phát huy vai trò giám sát của cộng đồng trong công tác bảo vệ môi trường.
Theo đó, cơ quan quản lý nhà nước về môi trường các cấp có trách nhiệm xây dựng hệ thống trực tuyến tiếp nhận, xử lý, trả lời phản ánh, kiến nghị của tổ chức, cá nhân và cộng đồng dân cư về bảo vệ môi trường. Người dân có thể tham gia giám sát thông qua công nghệ thông tin, qua các ứng dụng trên điện thoại.
Trong quá trình thực hiện đánh giá tác động môi trường, chủ dự án phải tiến hành tham vấn cộng đồng nơi chịu tác động trực tiếp bởi các vấn đề môi trường của dự án (nước thải, khí thải, bụi, chất thải rắn, chất thải nguy hại, sụt lún, sạt lở, bồi lắng, tiếng ồn, đa dạng sinh học); nghiên cứu, tiếp thu, giải trình những ý kiến của các đối tượng liên quan được tham vấn để hạn chế thấp nhất tác động bất lợi của dự án đến chất lượng môi trường sống, đa dạng sinh học.
Bên cạnh đó, việc tham vấn cộng đồng dân cư chịu tác động trực tiếp bởi các vấn đề môi trường của dự án được tiến hành dưới hình thức họp cộng đồng dân cư do chủ dự án và Ủy ban nhân dân cấp xã nơi thực hiện dự án đồng chủ trì; ngoài ra còn có sự tham gia của những người đại diện cho Ủy ban Mặt trận Tổ quốc cấp xã, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp, tổ dân phố, thôn, bản. Ý kiến của các đại biểu tham dự cuộc họp phải được thể hiện đầy đủ, trung thực trong biên bản họp cộng đồng.
Theo đó, người dân sẽ được tiếp cận thông tin có định hướng, đầy đủ, chính xác và kịp thời về các nội dung liên quan đến BVMT; được tham gia phản biện xã hội, tham gia kiểm tra, giám sát các hoạt động của cơ quan/doanh nghiệp có liên quan đến BVMT. Nghĩa là, mỗi người dân, thành viên, hội viên có quyền được tham vấn trực tiếp, gián tiếp, quyền được phát huy và đảm bảo tính dân chủ đối với các chương trình/dự án về môi trường; có trách nhiệm lên tiếng đấu tranh và phản đối đối với các doanh nghiệp, cá nhân gây ô nhiễm môi trường trên địa bàn…
Tới thành công bước đầu của một số mô hình thực thi
Đà Nẵng không chỉ là địa phương phát động nhiều mô hình hay, phong trào hiệu quả nhằm chung tay bảo vệ môi trường mà còn là nơi đi đầu trong việc thực thi Luật BVMT 2020.
Đơn cử như ngày 5/10/2022, Ban Quản lý Khu công nghệ cao và các khu công nghiệp Đà Nẵng công bố kết quả quan trắc đột xuất (đợt 1) về chất lượng môi trường không khí xung quanh và nước thải sau xử lý tại các Trạm xử lý nước thải tập trung. Việc thực hiện quan trắc đột xuất và công khai kết quả nhằm phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong giám sát công tác bảo vệ môi trường tại các KCN.
Ông Trần Văn Tỵ - Phó trưởng ban Ban Quản lý cho biết, thời gian qua, Ban Quản lý đã nhận được một số kiến nghị của cộng đồng dân cư liên quan đến mùi hôi, khí thải từ các doanh nghiệp. Bên cạnh các trường hợp vi phạm đã bị xử lý, một số doanh nghiệp đảm bảo quy chuẩn xả thải nhưng vẫn ảnh hưởng do không đảm bảo khoảng cách ly với khu dân cư, trường mẫu giáo…
Từ kết quả quan trắc nói trên, Ban Quản lý đã đề nghị các đơn vị quản lý hạ tầng tiếp tục triển khai các giải pháp đảm bảo vận hành ổn định Trạm XLNT tập trung, hạn chế tác động của khói, khí thải từ các doanh nghiệp đến khu dân cư. Ban Quản lý có Công văn gửi các sở, ngành và UBND quận Liên Chiểu để thực hiện rà soát, kiểm tra việc cấp phép xây dựng đối với các công trình giáp ranh khu công nghiệp, đảm bảo phù hợp với quy hoạch chung của thành phố và khoảng cách ly với các khu công nghiệp theo quy định.
“Việc thực hiện quan trắc đột xuất và công khai kết quả là rất quan trọng, góp phần phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong giám sát công tác bảo vệ môi trường tại các KCN. Mặt khác, việc công khai, minh bạch kết quả quan trắc cũng giúp người dân có cái nhìn khách quan về hoạt động của các doanh nghiệp trong KCN, giảm nguy cơ cơ xung đột môi trường giữa người dân và doanh nghiệp”, ông Trần Văn Tỵ chia sẻ.
Ban Quản lý Khu công nghệ cao và các khu công nghiệp Đà Nẵng quan trắc môi trường không khí tại khu dân cư giáp KCN.
Hay như tại Nam Định, theo Sở Tài nguyên và Môi trường Nam Định, nhằm tạo thuận lợi cho cộng đồng dân cư phát huy được vai trò của mình trong công tác BVMT theo quy định của Luật BVMT năm 2020, Sở đã phối hợp với các đơn vị liên quan tập huấn, tuyên truyền, phổ biến Luật BVMT năm 2020; trong đó chú trọng tuyên truyền các quy định về phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong BVMT.
Qua đó, giúp các cấp chính quyền, ngành chức năng nắm bắt được trách nhiệm của mình trong quy định xây dựng hệ thống trực tuyến tiếp nhận, xử lý, trả lời phản ánh, kiến nghị của tổ chức, cá nhân và cộng đồng dân cư về BVMT; bản thân các thành phần trong cộng đồng dân cư cũng nắm bắt được để phát huy vai trò, quyền hạn của mình trong BVMT.
Trên toàn tỉnh, nhờ sự tích cực tham gia của cộng đồng dân cư nên các địa phương đã sớm vượt chỉ tiêu số lượng đơn vị cấp xã thực hiện phân loại, tái sử dụng rác thải tại nguồn theo đề án Quản lý, xử lý rác thải sinh hoạt trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2021-2025.
Cụ thể, tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2025 có 50% đơn vị cấp xã thực hiện phân loại, tái sử dụng rác thải tại nguồn nhưng đến cuối năm 2021, toàn tỉnh đã có 161/226 đơn vị cấp xã thực hiện phân loại rác thải tại nguồn, vượt chỉ tiêu kế hoạch cả giai đoạn. Tại các xã, thị trấn đã phân loại, tái sử dụng, giảm được 30-40% lượng rác thải phải xử lý ngay tại nguồn, giúp các địa phương giảm nhiều áp lực trong bối cảnh phần lớn các bãi chôn lấp rác thải đã hết công suất và tỉnh chưa thể đầu tư đồng bộ hệ thống các nhà máy xử lý rác thải tập trung, quy mô liên vùng.
Bên cạnh đó, sự tham gia thu thập, cung cấp thông tin về BVMT, trong đó có đánh giá kết quả BVMT của doanh nghiệp, cộng đồng dân cư đã thường xuyên trực tiếp phản ánh, kiến nghị các trường hợp doanh nghiệp chưa nghiêm túc chấp hành quy định về BVMT, gây ô nhiễm môi trường.
Đáng kể, thông qua kênh giám sát, phản ánh của người dân cũng như căn cứ vào chức năng, nhiệm vụ theo quy định, UBND tỉnh đã ban hành Quyết định số 12/2017-UBND quy định trách nhiệm BVMT trên địa bàn tỉnh, trong đó quy định rõ vai trò quản lý công tác BVMT trong doanh nghiệp của các đơn vị, địa phương liên quan gồm: Ban Quản lý các khu công nghiệp chịu trách nhiệm quản lý trong các khu công nghiệp, UBND cấp huyện chịu trách nhiệm về công tác BVMT trên địa bàn huyện (kể cả các cụm công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp trên địa bàn); UBND cấp xã phải thường xuyên hướng dẫn, kiểm tra, giám sát việc thực hiện các quy định BVMT, quy ước thôn, làng, khu phố và vệ sinh môi trường đối với hộ gia đình, cá nhân, các cơ sở sản xuất và làng nghề trên địa bàn.
Thông qua giám sát, kiến nghị của cộng đồng dân cư giúp Sở Tài nguyên và Môi trường cùng lực lượng Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường tăng cường thực hiện nhiệm vụ thanh tra, kiểm tra việc chấp hành các quy định của pháp luật về BVMT tại các cơ sở sản xuất, kinh doanh, đặc biệt là tại các cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường.
PV
