Những ngày gần đây, đề xuất “không cho phép trường đại học không chuyên đào tạo các ngành đặc thù như Y, Luật” gây chú ý mạnh mẽ, kéo theo nhiều ý kiến trái chiều.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, tranh luận đang đi chệch trọng tâm nếu chỉ xoay quanh hai chữ “trường chuyên”. Bản chất vấn đề không nằm ở bảng hiệu hay tên gọi, mà ở chất lượng thực sự của chương trình đào tạo nơi mọi khâu phải được chuẩn hóa, giám sát và kiểm định nghiêm túc.
TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ Giáo dục và Đào tạo), cho rằng: Cách gọi “trường chuyên Y”, “trường chuyên Luật” là thói quen ngôn ngữ được hình thành qua truyền thống, chứ không phải khái niệm pháp lý.
“Luật Giáo dục đại học hiện hành không có khái niệm ‘đại học chuyên ngành Y’ hay ‘đại học chuyên ngành Luật’. Việc dựa vào một cái nhãn không tồn tại trong luật để cấm hay cho phép mở ngành rất dễ dẫn đến cơ chế xin–cho, ngoại lệ, thậm chí phát sinh tiêu cực”, TS Vinh phân tích.
Chất lượng đào tạo nằm ở những điều kiện thực chất, từ chương trình chuẩn mực, đội ngũ giảng viên có thực hành nghề, bệnh viện/trung tâm pháp lý liên kết để sinh viên thực tập, đến hệ thống kiểm định độc lập và nghiêm túc.
“Ngay cả một trường được mặc định là ‘chuyên ngành’, nhưng chương trình lạc hậu, thiếu cơ sở thực hành thì vẫn có thể đào tạo ra bác sĩ, luật sư yếu. Trong khi đó, một trường đa ngành nhưng có khoa Y, khoa Luật được đầu tư bài bản, gắn với bệnh viện, tòa án, hãng luật… hoàn toàn có thể đào tạo tốt”, TS Vinh khẳng định.
TS Vinh cũng cho rằng, nếu siết theo nhãn “không chuyên”, hệ quả dễ thấy là thu hẹp cơ hội học tập, tạo thế độc quyền cho một số trường vốn đã có lợi thế truyền thống.
“Mà độc quyền thì thường sinh an phận, giảm động lực đổi mới”, chuyên gia này cảnh báo.
Xu hướng đào tạo hiện nay trên thế giới đều đòi hỏi tính liên ngành mạnh mẽ: Y kết hợp dữ liệu lớn, công nghệ sinh học, AI; Luật gắn với kinh tế số, tài chính, an ninh mạng.
TS Vinh dẫn ví dụ: Đại học Sydney (Úc) là một trường đa ngành nhưng lại sở hữu cả Faculty of Medicine and Health và Sydney Law School rất mạnh, đồng thời phát triển trung tâm Sydney Health Law - kết nối giữa luật và y tế.
“Nếu trói Y và Luật trong vài ‘pháo đài chuyên ngành’, ta có thể bỏ lỡ năng lực bắt kịp xu thế liên ngành điều đang diễn ra mạnh mẽ trên thế giới”, TS Vinh chia sẻ.
Nên “lật ngược vấn đề” thay vì hỏi “trường chuyên hay không chuyên”, phải đặt câu hỏi: “Cơ sở giáo dục có đủ điều kiện đào tạo hay không?”
Ở góc độ chuyên gia, TS Vinh nêu 5 tiêu chí cốt lõi cần được quy định chặt chẽ: Đội ngũ giảng viên cơ hữu đạt chuẩn, có kinh nghiệm thực hành nghề. Mạng lưới bệnh viện, cơ sở khám chữa bệnh/trung tâm pháp lý, hãng luật cam kết hợp tác dài hạn. Cơ sở vật chất chuyên ngành (phòng thí nghiệm, phòng mô phỏng, thư viện…) đủ năng lực đáp ứng yêu cầu. Tỷ lệ sinh viên/giảng viên hợp lý, cùng tỷ lệ giảng viên kiêm nhiệm thực tế cao. Chương trình đào tạo được kiểm định độc lập, định kỳ, bảo đảm chuẩn nghề.
“Đạt thì cho mở ngành, không đạt thì không được phép đào tạo hoặc phải rút giấy phép, bất kể trường đó ‘chuyên’ hay ‘không chuyên’. Đó mới là quản lý bằng chất lượng”, TS Vinh cho biết thêm.
Tranh luận vừa qua phần nào phản ánh “lỗ hổng” trong cơ chế bảo đảm chất lượng đào tạo hiện nay, TS Vinh chỉ ra ba vấn đề tồn tại:
Một là, có giai đoạn mở ngành quá dễ dàng, trong khi thanh tra - giám sát đầu ra lại lỏng lẻo, dẫn đến chênh lệch lớn về chất lượng giữa các cơ sở.
Hai là, nhiều chương trình kiểm định mới dừng ở mức “làm hồ sơ đúng form”, thiếu đánh giá sâu về năng lực thực hành, đạo đức nghề, hay năng lực nghề thực tế của sinh viên sau tốt nghiệp.
Ba là, trách nhiệm giữa các bộ/ngành liên quan (giáo dục, y tế, tư pháp, nghề nghiệp…) chưa phân định rõ ràng, khiến khi xảy ra vấn đề dễ rơi vào tư duy “cấm trường này, cho trường kia”, thay vì sửa từ gốc cơ chế bảo đảm chất lượng.
TS Hoàng Ngọc Vinh nhận định tranh luận hiện nay là “tín hiệu tốt”, vì cho thấy hệ thống bảo đảm chất lượng đang đứng trước nhu cầu phải được cải tổ toàn diện.
“Đừng làm điều khác biệt quá so với thế giới! Bệnh ở đâu, trị tận gốc ở đó. Việt Nam cần sớm có bộ chuẩn kiểm định chương trình cho những ngành quan trọng như Y, Luật, Giáo dục… để tránh tình trạng kiểm định chắp vá, thiếu chuyên sâu như hiện nay”, TS Vinh nhấn mạnh.
TS Vinh cũng lưu ý: Việc kiểm định phải thuộc về đội ngũ chuyên gia thực sự có kinh nghiệm chuyên ngành. Nếu kiểm định vẫn mang tính hình thức, thiếu chuyên môn, việc đánh giá chất lượng chẳng khác nào cảnh “thầy bói mù sờ voi”.
