Hạ Thái - cái nôi của nghệ thuật sơn mài truyền thống
Nằm nép mình bên tuyến đường quốc lộ 1A, làng Hạ Thái từng được biết đến là cái nôi của nghề sơn mài truyền thống. Tương truyền, nghề sơn Hạ Thái có từ khoảng thế kỷ XVII, khi đó mới chỉ là nghề sơn son thếp vàng. Sau này, nhờ có những cải tiến quan trọng trong kỹ thuật vẽ và mài đã mở đường cho nghề sơn Hạ Thái phát triển, cùng các kỹ thuật đặc trưng như gắn vỏ trứng, đắp nổi, dát bạc, dát vàng. Từ đó, nghề sơn ở Hạ Thái không còn đơn thuần là thủ công, mà đã trở thành một loại hình nghệ thuật đặc sắc.
Chia sẻ với phóng viên, Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Hồi - người đã gắn bó với sơn mài suốt hơn nửa thế kỷ - cho biết, sơn mài Việt Nam là một loại hình nghệ thuật vô cùng đặc biệt, không thể nhầm lẫn với bất kỳ dòng sơn mài nào khác trên thế giới. Mỗi sản phẩm sơn mài là sự kết tinh giữa chất liệu hội họa, đôi bàn tay tinh xảo và tư duy sáng tạo của người nghệ nhân.
Nét đặc trưng làm nên thương hiệu sơn mài Việt Nam được thể hiện xuyên suốt, từ việc lựa chọn chất liệu cho đến quy trình chế tác công phu, nhiều công đoạn. Để hoàn thiện một tác phẩm, người thợ phải trải qua hàng loạt bước như làm vóc, hom vải, đánh nền, sau đó mới đến vẽ, mài và các khâu trang trí khác.
Với bà, kỹ thuật làm sơn mài luôn là yếu tố cốt lõi. "Nếu làm vóc mà không tốt thì sản phẩm chỉ đẹp ở bề ngoài, không bền và không đảm bảo. Vẽ thì mình có thể thêm bớt để cho tác phẩm hài hòa, đẹp hơn theo ý mình, nhưng kỹ thuật thì không thể bỏ qua", bà Hồi nói thêm.
Một sản phẩm sơn mài thường mất từ nửa tháng đến một tháng để hoàn thiện, tùy loại. Với sơn ta truyền thống, mỗi nước sơn phải được ủ kín cho khô rồi mài lại, trải qua khoảng 12 lớp mới hoàn thành phần cốt lõi.
Hơn 50 năm gắn bó với nghề, điều khiến bà trăn trở hơn cả là câu chuyện người kế nghiệp. Làng Hạ Thái hiện nay chỉ còn khoảng 300 hộ còn duy trì nghề. Bà Hồi cho biết, lớp thợ trẻ hiện nay phần lớn đã ngoài 35 tuổi.
Nỗi trăn trở ấy không chỉ của riêng bà, mà còn là tiếng lòng chung của nhiều nghệ nhân đã dành cả đời gắn bó với nghề sơn mài Hạ Thái, những con người vẫn bền bỉ giữ nghề giữa muôn vàn khó khăn của thời đại hiện đại.
Từ xưởng thủ công đến kệ hàng quốc tế
Lớn lên ở vùng đất được xem là một trong những chiếc nôi của nghề sơn mài truyền thống, ông Đỗ Đình Lăng - Giám đốc Công ty TNHH Làng Việt và Hòn Ngọc Viễn Đông thuộc thế hệ nghệ nhân không chỉ tiếp nối nghề mà còn tạo ra bước chuyển cho nghề trong thời kỳ hội nhập. Với nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực xuất nhập khẩu thủ công mỹ nghệ, ông sớm nhận ra rằng để nghề truyền thống tồn tại bền vững, sơn mài Việt không thể chỉ dừng lại ở thị trường trong nước mà còn cần tìm chỗ đứng ở thị trường quốc tế.
Không còn bó hẹp trong không gian làng nghề hay thị trường nội địa, sơn mài Hạ Thái những năm gần đây đã từng bước mở rộng hiện diện trên thị trường quốc tế nhờ sự thay đổi về mẫu mã, công năng và định hướng xuất khẩu. Bên cạnh các dòng sản phẩm truyền thống, nhiều mặt hàng nội thất, trang trí mang phong cách hiện đại nhưng vẫn giữ kỹ thuật sơn ta đặc trưng đã được xuất khẩu tới Mỹ, Châu Âu, Nam Phi và nhiều quốc gia khác.
Trong đó, thị trường Mỹ hiện chiếm khoảng 50 - 60% tổng sản lượng xuất khẩu, mang về doanh thu xấp xỉ 1 triệu USD mỗi năm. Đáng chú ý, sản phẩm sơn mài của Hạ Thái đã xuất hiện trong hệ thống bán lẻ quốc tế như Rossc - một trong những chuỗi bán lẻ giảm giá hàng đầu tại Hoa Kỳ - cho thấy sức cạnh tranh ngày càng rõ nét của thủ công mỹ nghệ Việt trên thị trường toàn cầu.
Đằng sau những con số ấy không chỉ là câu chuyện xuất khẩu mà còn là hành trình để sơn mài Việt vượt ra khỏi khuôn khổ của một nghề thủ công địa phương, từng bước khẳng định vị thế như một sản phẩm văn hóa mang bản sắc Việt.
Sơn mài Hạ Thái từ góc nhìn của người trẻ và du khách quốc tế
Sự xuất hiện ngày càng nhiều của du khách quốc tế tại các làng nghề truyền thống đang mở ra một hướng phát triển mới cho Hạ Thái. Sức hấp dẫn của làng nghề không chỉ nằm ở sản phẩm hoàn thiện, mà còn ở toàn bộ quá trình tạo tác mang đậm dấu ấn thủ công và bản địa.
Khác với mua sắm thông thường, nhiều du khách tìm đến làng nghề để trải nghiệm, để tận mắt chứng kiến người thợ làm việc và thử tự tay thực hiện một vài công đoạn đơn giản.
Theo bà Mary, một du khách người Mỹ chia sẻ khi được hỏi về trải nghiệm và ấn tượng về các sản phẩm tại nơi đây: "Tôi chưa từng thấy sản phẩm này ở bất kỳ quốc gia nào khác, nó rất thú vị. Chúng tôi thích nhất là sản phẩm có sử dụng sơn mài trên bề mặt, trông rất đẹp".
Nhóm du khách cũng cho biết điều khiến họ ấn tượng hơn cả không chỉ nằm ở thành phẩm hoàn thiện mà còn ở sự tỉ mỉ, kiên nhẫn của người thợ trong từng lớp sơn và công đoạn mài nhẵn. Theo bà, những trải nghiệm trực tiếp như vậy giúp du khách hiểu rõ hơn giá trị văn hóa truyền thống mà các món quà lưu niệm thông thường khó có thể truyền tải hết.
Trong câu chuyện bảo tồn và thích nghi của làng nghề sơn mài Hạ Thái, giới trẻ đặc biệt là sinh viên đang được nhìn nhận như một mắt xích quan trọng.
Bạn Nguyễn Minh Đức, sinh viên năm 2 ngành Đồ họa chia sẻ sau khi tham gia trải nghiệm làm sản phẩm liên quan đến sơn mài: "Nghề sơn mài truyền thống là một nghề đặc sắc, nó xứng đáng được bảo tồn và lưu giữ đến nhiều đời sau, tuy nhiên hiện tại nó đang có dấu hiệu ngày càng mai một đi, bởi giới trẻ bây giờ không có nhiều người hứng thú với những hoạt động này. Đây là một nền tảng nhiều “đất diễn” nhưng lại chưa được chú tâm lắm".
Dù vậy, chính thế hệ trẻ lại sở hữu những lợi thế mà các làng nghề đang cần như tư duy thiết kế mới, khả năng sử dụng công nghệ số và nhạy bén với xu hướng tiêu dùng.
Bài toán đặt ra không chỉ là làm sao để giới trẻ yêu làng nghề, mà còn là tạo cơ hội để họ tham gia vào quá trình đổi mới làng nghề bằng năng lực của mình. Chính nguồn năng lượng sáng tạo này sẽ biến việc bảo tồn không chỉ là gìn giữ quá khứ, mà còn là nền tảng để tạo ra những giá trị mới nhằm thu hút du khách quốc tế.
