Góp ý vào Điều 8a về quản lý, khai thác quyền sở hữu trí tuệ, đại biểu Nguyễn Hoàng Bảo Trân (TP. Hồ Chí Minh) cho rằng việc lập danh mục và tự xác định giá trị quyền sở hữu trí tuệ là bước tiến quan trọng, tạo điều kiện để tài sản trí tuệ được ghi nhận trên sổ sách kế toán và tham gia giao dịch dân sự, thương mại, đầu tư.
Tuy nhiên, đại biểu lưu ý quy định hiện đang mở quá rộng khi cho phép chủ sở hữu tự xác định giá trị mà không kèm theo nghĩa vụ chứng minh, công bố căn cứ hoặc có chuẩn mực định giá tối thiểu.
Thực tiễn kiểm toán và thanh tra cho thấy đây là điểm dễ bị lợi dụng để nâng khống giá, chuyển giá, gây thất thoát trong giao dịch tài sản công và làm khó các tổ chức tín dụng khi thẩm định hồ sơ. Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc giải trình, minh bạch hóa phương pháp định giá nhằm bảo đảm liêm chính và độ tin cậy của thị trường.
Đối với khoản 2 Điều 8a về chủ trương khuyến khích khai thác, sử dụng tài sản trí tuệ làm tài sản bảo đảm vay vốn, đại biểu Bảo Trân khẳng định chủ trương này đúng đắn, phù hợp với xu hướng kinh tế tri thức. Tuy vậy, nếu không kèm theo điều kiện ràng buộc, quy định “khuyến khích” sẽ rất khó đi vào thực tế.
Đại biểu phân tích, các tổ chức tín dụng hiện chỉ có thể chấp nhận tài sản trí tuệ làm tài sản bảo đảm khi có phương pháp định giá chuẩn, hồ sơ xác lập quyền rõ ràng và cơ chế xử lý — chuyển giao tài sản trong trường hợp mất khả năng trả nợ.
Trong khi đó, dự thảo chưa nêu rõ việc định giá dựa trên chuẩn nào, cách xử lý tài sản khi phát sinh nghĩa vụ nợ ra sao, ai chịu trách nhiệm khi tài sản đang tranh chấp, bị hủy hiệu lực hoặc mất giá trị kinh tế. “Nếu thiếu những điều kiện tiên quyết này, Điều 8a khó đi vào thực tế tín dụng,” đại biểu nhấn mạnh.
Quan tâm đến bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trong lĩnh vực báo chí, đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Nghệ An) đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu bổ sung quy định về quyền liên quan của cơ quan báo chí.
Theo đại biểu, quyền này nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế và kiểm soát việc sử dụng lại nội dung báo chí bởi bên thứ ba. Đây không phải quyền tác giả (vốn thuộc về nhà báo hoặc tòa soạn theo thỏa thuận) mà là quyền phát sinh từ hoạt động đầu tư, tổ chức sản xuất để tạo ra sản phẩm báo chí. Nhờ đó, cơ quan báo chí có quyền cho phép hoặc ngăn chặn việc sao chép, trích xuất, khai thác thương mại nội dung, đặc biệt trên nền tảng số, công cụ tìm kiếm và mạng xã hội.
Đại biểu nêu rõ, Luật Sở hữu trí tuệ hiện mới quy định quyền liên quan đối với nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình, nhà phát sóng, người biểu diễn mà chưa đề cập đến quyền liên quan của cơ quan báo chí. Luật cũng mới chủ yếu bảo vệ quyền tác giả của nhà báo, chưa điều chỉnh hành vi tổng hợp, đánh dấu, lập chỉ mục, trích đoạn hoặc khai thác dữ liệu báo chí.
Các hình thức này dù không sao chép toàn bộ tác phẩm nhưng vẫn tận dụng giá trị đầu tư của cơ quan báo chí, gây khó khăn cho việc yêu cầu bồi thường theo cơ chế quyền tác giả. Việc thiếu quy định khiến cơ quan báo chí không có cơ sở pháp lý để khởi kiện hoặc yêu cầu dỡ bỏ nội dung bị khai thác trái phép. Do đó, bổ sung quyền liên quan sẽ giúp cơ quan báo chí yêu cầu cấp phép, thương lượng phí, hạn chế sao chép đoạn trích và bảo vệ đầu tư vào chất lượng tin tức.
Từ những phân tích trên, đại biểu Hoàng Minh Hiếu đề nghị bổ sung vào dự thảo Luật các quy định cụ thể như quyền cho phép hoặc không cho phép bên thứ ba sao chép, lưu trữ, lập chỉ mục, hiển thị đoạn trích, tổng hợp hoặc khai thác tin tức báo chí. Đại biểu cũng đề xuất quy định doanh nghiệp thu lợi từ nội dung báo chí trên nền tảng số phải chia sẻ doanh thu với cơ quan báo chí theo cơ chế thương lượng.
Tuy nhiên, quyền này cần có giới hạn, không áp dụng đối với trích dẫn phi thương mại phục vụ nghiên cứu, giáo dục hoặc hiển thị liên kết thuần túy, cũng như hoạt động khai thác phục vụ khoa học không ảnh hưởng đến khai thác thương mại thông thường của báo chí.
Dự thảo Luật cũng cho phép tổ chức, cá nhân sử dụng văn bản, dữ liệu được công bố hợp pháp để nghiên cứu, huấn luyện và phát triển hệ thống AI, với điều kiện không sao chép, phân phối, công bố, làm tác phẩm phái sinh hoặc khai thác thương mại dữ liệu gốc và không gây thiệt hại đến lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu.
Đại biểu Nguyễn Tâm Hùng (TP. Hồ Chí Minh) đánh giá cao quy định này nhưng cho rằng cần làm rõ tiêu chí “không gây thiệt hại đến lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu”, đồng thời bổ sung tiêu chí đánh giá tác động khi sử dụng dữ liệu ở quy mô lớn để tránh tranh chấp.
