Món quà Bác tặng cho trường quê
Những ngày tháng 5 này, hàng ngàn người con trên khắp mọi miền đất nước lại hướng về Kim Liên (Nghệ An) mừng sinh nhật lần thứ 136 năm của Bác Hồ kính yêu. Dù tuổi đã cao, sức khỏe yếu nhưng mỗi khi nhắc đến vị cha già vĩ đại của dân tộc, NGƯT Hoàng Nguyên (95 tuổi), trú Làng Sen, xã Kim Liên không khỏi bồi hồi, xúc động. Cảm động khi nghĩ về món quà quý mà Bác đã tặng cho Trường cấp II Nam Liên vào năm 1969 đúng dịp sinh nhật Người.
Thầy giáo Hoàng Nguyên sinh năm 1932, tại xã Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh. Trước khi là một giáo viên, ông từng gia nhập quân đội và tham gia chiến đấu chống Pháp. Trong trận đánh lớn ở chiến trường Liên khu 5 vào tháng 5/1954, ông bị thương và bị địch bắt. Di chứng để lại là một chiếc chân phải đã bị mất vĩnh viễn.
Đơn vị mất liên lạc, sau đó Bộ Tư lệnh Liên khu 5 đã gửi giấy báo tử về địa phương và chính quyền xã đã làm lễ truy điệu. Đến tháng 8/1954, sau khi được Pháp trao trả, ông được đưa về Trại Thương binh A33 điều dưỡng sức khỏe. Nhớ lời Bác Hồ dạy “thương binh tàn nhưng không phế” ông quyết định cống hiến hết mình cho ngành sư phạm ở tuổi 30.
Thầy bắt đầu dạy ở trường cấp 1 Bến Thủy – thị xã Vinh, rồi Trường Bổ túc Công – nông Nghệ Tĩnh. Trong quá trình công tác tại Vinh, bằng nghị lực và tinh thần vượt lên hoàn cảnh, thầy Hoàng Nguyên tiếp tục học tập, thi vào khoa Toán - Trường Đại học Sư phạm Vinh. Tháng 6/1965, sau khi tốt nghiệp, thầy chuyển về công tác tại Trường Cấp 2 Nam Liên (Nam Đàn cũ) cho đến ngày nghỉ hưu.
Quá trình công tác tại trường, thầy giáo Hoàng Nguyên vẫn nhớ như in kỷ niệm được nhận bức chân dung mà Bác Hồ tặng cho Trường cấp 2 Nam Liên vào ngày 19/5/1969 cùng lời nhắn nhủ “Bác mong các cô giáo dạy tốt. Các thầy giáo dạy tốt. Các cháu học tập thật tốt”. Kèm tấm ảnh là bức điện với nội dung: Tập thể cô giáo, thầy giáo và học trò trường cấp II, xã Nam Liên, huyện Nam Đàn (Nghệ An) đã phấn đấu không ngừng nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập. Tập thể giáo viên Nam Liên 4 năm liền được công nhận tổ lao động xã hội chủ nghĩa, Trường Nam Liên có nhiều học trò giỏi được Bác Hồ khen. Bác mong các cô giáo, thầy giáo dạy thật tốt, các cháu học sinh học thật tốt.
Tuy nhiên, do đất nước những năm tháng đó giao thông còn khó khăn, chia cắt nên bức ảnh được chuyển về cho tỉnh ủy Nghệ An, sau đó mới được bàn giao về cho trường. Khi món quà về tới trường cũng là ngày cả nước nhận tin Bác đi xa. Bức chân dung Bác tặng sau đó được nhà trường gắn băng đen để làm lễ truy điệu Người.
Sau buổi lễ, bức ảnh được nhà trường treo trang trọng trong phòng hội đồng. Trong nhiều buổi chào cờ hoặc các ngày lễ quan trọng, bức ảnh cũng được đưa xuống để thực hiện nghi thức. Qua đó nhắc nhở học sinh về truyền thống đáng tự hào của trường, để cả thầy và trò cùng phấn đấu dạy học, xứng đáng với ngôi trường trên quê hương Bác.
Trong giai đoạn 1970-1975, trường từng đón 2 cán bộ của Bảo tàng Hồ Chí Minh, từ Hà Nội vào xin phép đưa bức chân dung của Bác về bảo tàng để xác minh và lưu làm hồ sơ lưu kỷ vật. Sau đó, bảo tàng xác nhận bức chân dung đúng là của Bác Hồ tặng cùng bút tích của Người phía dưới, đồng thời trả lại món quà về cho nhà trường.
Thời gian sau, ngôi trường cấp 2 trên quê hương Bác được sáp nhập, đổi tên thành Trường THCS Kim Liên và chuyển về địa điểm mới. Quá trình tháo dỡ trường cũ, di chuyển, xây dựng trường mới, bức chân dung về Bác bị thất lạc.
Hành trình đi tìm “hình” của Bác
Trong suy nghĩ của thầy giáo Hoàng Nguyên, việc để mất bức chân dung Bác tặng là “một tổn thất lớn” và mong ước lớn nhất của ông cùng những thế hệ giáo viên cũ của trường đó là “nhanh chóng xác minh, khôi phục, khẳng định sự tồn tại của sự kiện này”... Với trăn trở trên, thầy đã nhiều lần đề xuất nguyện vọng lên Ban Giám hiệu nhà trường và lãnh đạo xã Kim Liên. Tuy nhiên, nhiều năm trôi qua, những người từng công tác tại trường thời gian đó cũng không còn nhiều, việc tìm kiếm gặp khó khăn.
Quá trình tìm kiếm “hình” của Bác, thầy nhớ từng có cán bộ bảo tàng Hồ Chí Minh về xác minh, lưu hồ sơ kỷ vật nên liền nghĩ đến đơn vị này có thể giúp đỡ tìm kiếm lại ảnh Bác. Với sự giúp đỡ, kết nối của lãnh đạo Khu Di tích Kim Liên, cuối năm 2016, thầy Hoàng Nguyên đã trực tiếp được gặp cán bộ Bảo tàng Hồ Chí Minh khi họ về Nghệ An công tác.
Đến năm 2017, thầy đã gửi bức thư trình bày toàn bộ sự việc đến lãnh đạo Bảo tàng đề đạt nguyện vọng của mình. Phía bảo tàng sau đó trả lời “không lưu giữ bức ảnh này” nhưng sẽ xác minh đối chiếu với các tư liệu liên quan. Quá trình kiểm tra, cán bộ Bảo tàng đã tìm thấy một tài liệu bản thảo đánh máy và 2 trang bản thảo viết tay của Chủ tịch Hồ Chí Minh có liên quan đến sự kiện Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng ảnh của Người cho Trường Cấp II Nam Liên vào năm 1969.
Bên cạnh đó, còn có 4 bức ảnh chân dung từng được thư ký của Bác đưa ra để Bác lựa chọn tặng cho nhà trường. Tuy nhiên, những người ở bảo tàng không biết ảnh nào trong số 4 bức chân dung được Bác gửi tặng cho nhà trường. Vì vậy, bảo tàng đã gửi bản scan tài liệu, cùng 4 bức chân dung Bác Hồ về cho thầy Hoàng Nguyên để xác nhận.
Là người trực tiếp nhận món quà của Bác năm xưa và nhiều năm giữ gìn, bảo quản nên vừa khi nhìn vào các bức ảnh, thầy Hoàng Nguyên đã nhận ra ngay ảnh nào Người đã tặng cho Trường THCS Nam Liên. Nhằm xác thực thêm, thầy tiếp tục gặp gỡ một số giáo viên và học sinh cũ từng nhìn thấy bức chân dung được treo trong phòng truyền thống của trường ngày xưa để hỏi ý kiến. Mọi người cũng đều chọn ảnh có Ký hiệu A169/A - Q2.
Sau khi xác nhận các tài liệu, bút tích và bức ảnh chân dung Bác Hồ tặng nhà trường năm xưa, với sự giúp đỡ của nhiều người, thầy đã phục chế lại như nguyên bản cũ. Năm 2023, đúng vào dịp kỷ niệm 133 năm ngày sinh Bác Hồ, bức ảnh chân dung của Bác được trao lại cho nhà trường.
Hiện, bức ảnh chân dung Bác Hồ và lời nhắn nhủ của Người được trưng bày trong phòng lưu niệm của trường THCS Kim Liên. Cô Nguyễn Thị Khánh Vân - Hiệu trưởng nhà trường chia sẻ: Được nhận lại bức ảnh khôi phục chân dung kèm bút tích của chính Bác Hồ tặng nhà trường là vinh dự vô cùng to lớn đối với tập thể cán bộ, giáo viên, học sinh. Kỷ vật này sẽ được nhà trường lưu giữ, trân trọng để giáo dục truyền thống dạy tốt, học tốt trong nhà trường.
