Trao đổi với phóng viên báo Nhà báo và Công luận, GS.TSKH.BS. Dương Quý Sỹ, Ủy viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nguồn nhân lực, Chủ tịch Hội Y học Giấc ngủ Việt Nam, nguyên Bí thư, Hiệu trưởng, Chủ tịch Hội đồng Trường Cao đẳng Y tế Lâm Đồng cho rằng, việc chuyển các cơ sở giáo dục nghề nghiệp về địa phương quản lý đã được thể hiện rõ trong Kế hoạch 06-KH/TW và phù hợp với sự thay đổi mô hình bộ máy hành chính theo hướng tinh gọn, một đầu mối.
Đào tạo y khoa có tính đặc thù, không thể sáp nhập cơ học
Chủ trương này tạo điều kiện để địa phương chủ động, linh hoạt hơn trong đào tạo nguồn nhân lực theo nhu cầu vùng, miền; gắn đào tạo với thế mạnh đặc thù của địa phương, nhu cầu lao động và chính sách thu hút nhân lực. Đồng thời, việc này góp phần tránh chồng chéo trong quản lý các cơ sở giáo dục trên địa bàn nhưng trực thuộc các bộ, ngành Trung ương, ngoại trừ những cơ sở có nhiệm vụ đặc thù về an ninh, quốc phòng.
Đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp thuộc nhóm ngành sức khỏe, trong đó có các trường trung cấp và cao đẳng y tế, việc tinh gọn bộ máy cũng cần được thực hiện khẩn trương, quyết liệt.
Thực tế thời gian qua, các trường trung cấp và cao đẳng y tế đã từng bước được sắp xếp. Từ khoảng 84 trường công lập và tư thục năm 2022, đến nay hệ thống công lập chỉ còn khoảng 25 trường cao đẳng y tế. Các trường trung cấp y dược hầu như không còn hoặc đang trong quá trình sáp nhập, giải thể, ngoại trừ một số trường đặc thù thuộc khối an ninh, quốc phòng.
Theo tinh thần Kế hoạch 06-KH/TW, các trường cao đẳng y tế vẫn phải tiếp tục tinh giản đầu mối, tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị và bảo đảm chất lượng. Tuy nhiên, GS Sỹ cho rằng việc sáp nhập mang tính cơ học đối với các trường cao đẳng y tế cần được đánh giá hết sức thận trọng.
“Đây là mô hình đào tạo mang tính đặc thù, chịu sự điều chỉnh đồng thời của pháp luật về giáo dục, giáo dục nghề nghiệp và đặc biệt là Luật Khám bệnh, chữa bệnh cùng hệ thống chuẩn năng lực hành nghề của Bộ Y tế”, ông phân tích.
Đặc thù của đào tạo y khoa là không thể thay thế bệnh viện bằng các phòng học tiền lâm sàng. Giảng viên của trường y không chỉ là nhà giáo mà còn phải là người hành nghề, thường xuyên cập nhật kiến thức, kỹ năng lâm sàng và tham gia chăm sóc người bệnh tại các cơ sở thực hành của trường.
Ở chiều ngược lại, nhiều bác sĩ tại bệnh viện cũng đồng thời là giảng viên lâm sàng, trực tiếp tham gia đào tạo sinh viên y khoa. Đây là mô hình đào tạo dựa trên thực hành được các quốc gia có nền y học phát triển duy trì và phát triển.
“Nếu làm mất đi sự gắn kết này do việc sáp nhập hay sắp xếp lại thì rất khó bảo đảm người học sau tốt nghiệp đạt được chuẩn năng lực để tham gia kỳ đánh giá năng lực hoặc được cấp giấy phép hành nghề theo quy định hiện nay của pháp luật”, GS Sỹ nói.
Sáp nhập “lệch hệ” có thể làm đứt gãy hệ sinh thái đào tạo
Nếu sáp nhập theo hướng “lệch hệ” hoặc “khác bản chất đào tạo”, chẳng hạn đưa một trường cao đẳng y tế vào trường cao đẳng đa nghề hoặc một đơn vị không có hệ sinh thái đào tạo y khoa đầy đủ, nguy cơ lớn nhất không nằm ở việc thay đổi tên gọi của trường.
Đó là nguy cơ suy giảm chất lượng đào tạo thực hành, giảm tính chuyên nghiệp của đội ngũ giảng viên, đứt gãy mối liên kết với bệnh viện thực hành và cuối cùng ảnh hưởng trực tiếp đến chuẩn năng lực nghề nghiệp của người học.
Trong khi đó, Việt Nam đang triển khai nhiều chủ trương lớn về chăm sóc sức khỏe nhân dân theo Nghị quyết 72-NQ/TW, như khám sức khỏe toàn dân định kỳ hằng năm, nâng cao chất lượng y tế cơ sở, phát triển mạng lưới chăm sóc sức khỏe ban đầu, quản lý sức khỏe toàn dân trên nền tảng số, tăng cường y học gia đình, thích ứng với già hóa dân số, phòng chống bệnh không lây nhiễm, chăm lo phát triển thể chất cho trẻ em và cải thiện tuổi thọ người cao tuổi.
Khối lượng công việc của đội ngũ cán bộ y tế ngày càng lớn, trong khi nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người dân tiếp tục tăng. Ngành y tế cũng đang đối mặt với tình trạng thiếu nhân lực ở nhiều địa phương, đặc biệt tại tuyến cơ sở, vùng sâu, vùng xa, miền núi và hải đảo.
“Trước yêu cầu thực tiễn hiện nay, ngành y tế không chỉ cần nhiều nhân lực hơn cho tuyến cơ sở phục vụ an sinh xã hội và chăm sóc sức khỏe nhân dân theo mô hình chính quyền hai cấp, mà quan trọng hơn là cần nhân lực có tay nghề cao, có đủ năng lực hành nghề ngay khi bước vào hệ thống y tế”, GS Sỹ nhận định.
Theo ông, đây cũng là vai trò quan trọng của các trường cao đẳng y tế trong đào tạo nguồn nhân lực có kỹ năng nghề nghiệp cho hệ thống y tế.
GS Sỹ cho rằng, mỗi tỉnh, thành hoặc khu vực cần duy trì một trường cao đẳng y tế được đầu tư hiện đại, gắn với bệnh viện thực hành, có trung tâm mô phỏng kỹ năng tiên tiến, đội ngũ giảng viên lâm sàng và đáp ứng đầy đủ chuẩn năng lực theo Luật Khám bệnh, chữa bệnh.
“Nếu sáp nhập cơ học các trường cao đẳng y tế hiện nay vào các trường đa ngành sẽ làm suy giảm hoặc mất đi hệ sinh thái đào tạo nghề y khoa thì nguy cơ suy giảm chất lượng sẽ rất lớn”, ông cảnh báo.
Bệnh viện và trường đại học y cần được tổ chức thành một hệ thống gắn kết
Đối với các cơ sở giáo dục và bệnh viện trực thuộc Bộ Y tế, GS Sỹ cho rằng việc tổ chức lại cũng cần dựa trên chức năng và sứ mệnh của từng đơn vị.
Các trường đại học trực thuộc Bộ Y tế đang đảm nhiệm nhiệm vụ đào tạo nhân lực y tế cho các tuyến và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong khi đó, các bệnh viện đầu ngành trực thuộc Bộ Y tế không chỉ khám chữa bệnh chuyên sâu mà còn là trung tâm đào tạo sau đại học, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo, chỉ đạo tuyến và chuyển giao kỹ thuật cho toàn hệ thống.
Các bệnh viện chuyên sâu trực thuộc Bộ Y tế có thể được sáp nhập vào mô hình quản trị của các trường đại học y dược trực thuộc Bộ Y tế theo mô hình “trường - viện”. Cách làm này có thể góp phần giảm đầu mối đơn vị chủ quản, giảm nhân lực lãnh đạo, quản lý và tăng cường gắn kết giữa đào tạo hàn lâm với y học lâm sàng.
Tuy nhiên, GS Sỹ nhấn mạnh không thể có một mô hình sáp nhập duy nhất phù hợp với mọi cơ sở.
“Mô hình bệnh tật và nhu cầu chăm sóc sức khỏe luôn phát triển theo thời gian, phụ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội, chính sách an sinh xã hội và yêu cầu đặc thù của hoạt động chăm sóc sức khỏe. Vì vậy, cần xem xét thực tiễn khách quan để lựa chọn mô hình phù hợp với mục tiêu, nhiệm vụ giai đoạn 2026-2030 và tầm nhìn đến năm 2045”, ông nói.
Từ đó, GS cho rằng quá trình tổ chức lại các cơ sở đào tạo nhân lực y tế địa phương hoặc trực thuộc Bộ Y tế cần tuân thủ 5 nguyên tắc.
Thứ nhất, lấy chất lượng đào tạo và an toàn người bệnh làm trung tâm. Mọi phương án sắp xếp phải được đánh giá bằng khả năng duy trì và nâng cao chuẩn năng lực của người hành nghề, không chỉ bằng số lượng đầu mối được cắt giảm.
Thứ hai, bảo đảm tính liên tục của hệ sinh thái đào tạo nhân lực y tế. Nhà trường phải gắn với bệnh viện thực hành, mạng lưới y tế cơ sở, trung tâm mô phỏng kỹ năng và hệ thống kiểm định chất lượng. Không để xảy ra tình trạng sáp nhập về hành chính nhưng làm đứt gãy hoạt động đào tạo lâm sàng.
Thứ ba, quy hoạch theo nhu cầu nhân lực y tế của từng vùng và từng cấp chăm sóc. Việc đào tạo cần dựa trên dự báo nhu cầu nhân lực trong 10-20 năm tới, thay vì chỉ dựa trên quy mô tổ chức hiện tại.
Thứ tư, tăng cường tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình. Các cơ sở đào tạo cần được chủ động về học thuật, nhân lực, tài chính và hợp tác quốc tế, đồng thời phải chịu kiểm định độc lập và công khai các chỉ số chất lượng.
Thứ năm, đẩy mạnh chuyển đổi số và liên thông đào tạo. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu về đào tạo nhân lực sức khỏe, kết nối cơ sở đào tạo, bệnh viện, cơ quan quản lý và hệ thống đánh giá năng lực hành nghề, tạo nền tảng cho đào tạo liên tục, liên thông và học tập suốt đời.
Tinh gọn để mạnh hơn, không phải ít đầu mối bằng mọi giá
Theo GS Sỹ, từ nay đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045, Việt Nam không nên chỉ hướng tới một hệ thống đào tạo y dược ít đầu mối hơn, mà cần xây dựng một hệ thống tinh gọn hơn nhưng mạnh hơn, có năng lực đào tạo theo chuẩn quốc tế, gắn chặt với bệnh viện thực hành, đáp ứng yêu cầu của Luật Khám bệnh, chữa bệnh và đủ khả năng cung ứng nguồn nhân lực chất lượng cao cho mục tiêu chăm sóc sức khỏe toàn dân.
Ông cho rằng Chính phủ và ngành Y tế cần tiếp tục tăng cường cơ chế tự chủ đặc thù cho các cơ sở đào tạo nhân lực y tế, phân cấp mạnh về tổ chức, nhân sự, tài chính và học thuật nhưng gắn với trách nhiệm giải trình và kiểm định chất lượng.
Cùng với đó, cần có chính sách ổn định vị trí nghề nghiệp của đội ngũ trí thức y khoa là giảng viên. Việc sắp xếp không nên đồng nghĩa với cắt giảm nhân sự cơ học mà cần đánh giá dựa trên năng lực chuyên môn, hiệu quả đào tạo, nghiên cứu và hoạt động lâm sàng.
Các chuyên gia đầu ngành, giảng viên có học hàm, học vị cao, bác sĩ có năng lực chuyên môn tốt cần tiếp tục được phát huy trong mô hình mới.
Một yêu cầu khác là xây dựng cơ chế việc làm linh hoạt giữa nhà trường và bệnh viện. Giảng viên y khoa cần được duy trì đồng thời chức danh giảng viên và chức danh chuyên môn tại bệnh viện. Theo GS, đây vừa là yêu cầu để bảo đảm chất lượng đào tạo thực hành, vừa giúp duy trì kỹ năng nghề nghiệp, nâng cao chất lượng khám chữa bệnh và tạo động lực phát triển nghề nghiệp.
Đặc biệt, cần có chính sách đãi ngộ đối với những lĩnh vực đang thiếu nhân lực như điều dưỡng, hồi sức cấp cứu, y học gia đình, tâm thần, lão khoa, y học giấc ngủ và y tế cơ sở.
GS Sỹ cũng đề xuất tăng đầu tư cho nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo; phát triển các trung tâm nghiên cứu y sinh, trung tâm mô phỏng lâm sàng, phòng thí nghiệm hiện đại, quỹ nghiên cứu cạnh tranh và cơ chế hợp tác quốc tế.
Đồng thời, cần xây dựng hệ thống đào tạo liên tục và phát triển nghề nghiệp suốt đời. Sau khi sắp xếp, giảng viên và cán bộ y tế cần được tạo điều kiện cập nhật kiến thức, đào tạo liên thông giữa các bậc theo khung trình độ quốc gia, đào tạo chuyên khoa, sau đại học, nghiên cứu sinh và tăng cường hợp tác quốc tế.
Quá trình sắp xếp cũng cần chú ý đến yếu tố tâm lý và văn hóa tổ chức. Mỗi đợt sắp xếp đều tạo ra những thay đổi về vị trí việc làm, môi trường làm việc và tâm lý nghề nghiệp. Vì vậy, theo Giáo sư, quá trình triển khai cần công khai, minh bạch, có lộ trình phù hợp, đối thoại thường xuyên với đội ngũ giảng viên và cán bộ y tế, bảo đảm các quyết định dựa trên tiêu chí khách quan, công bằng và tôn trọng giá trị cống hiến của từng cá nhân.
Trong bối cảnh Việt Nam triển khai khám sức khỏe định kỳ toàn dân, tăng cường y tế cơ sở, chuyển đổi số y tế, thích ứng với già hóa dân số và nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe nhân dân, nhu cầu nhân lực y tế chất lượng cao sẽ tiếp tục tăng.
Vì vậy, theo GS Sỹ, quá trình tinh gọn phải đi đôi với chiến lược phát triển nguồn nhân lực y tế quốc gia; đội ngũ giảng viên, bác sĩ giảng dạy và nhà khoa học cần được xem là lực lượng đầu tư ưu tiên, không phải đối tượng cần cắt giảm.
“Nếu xây dựng được cơ chế tự chủ phù hợp, chính sách đãi ngộ cạnh tranh, môi trường học thuật hiện đại và hệ sinh thái gắn kết giữa nhà trường - bệnh viện - viện nghiên cứu, việc sắp xếp sẽ không chỉ giữ được đội ngũ trí thức y khoa mà còn tạo động lực mới để cán bộ y tế phát huy tối đa năng lực, góp phần đào tạo nguồn nhân lực y tế chất lượng cao và nâng cao chất lượng hệ thống chăm sóc sức khỏe Việt Nam”, GS Sỹ nói.
Theo ông, tinh thần xuyên suốt của quá trình sắp xếp cần là: “Tinh gọn bộ máy để phát triển con người, lấy chất lượng nguồn nhân lực y tế và chỉ số sức khỏe nhân dân làm thước đo hiệu quả cao nhất của chính sách khi thực hiện sắp xếp”.
