Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM đang xây dựng dự thảo Đề án mức thu phí thư viện công cộng trên địa bàn thành phố, đề xuất miễn hoàn toàn phí dịch vụ cơ bản. Theo đó, mức thu 0 đồng/thẻ/năm sẽ áp dụng thống nhất cho thẻ đọc và thẻ mượn tài liệu tại ba thư viện công cộng của Thành phố gồm: Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM, Thư viện Bình Dương và Thư viện Bà Rịa - Vũng Tàu.
Việc miễn phí nhằm tạo mặt bằng chính sách đồng bộ cho người dân sau khi hợp nhất các địa phương. Chính sách này cũng không chỉ xóa bỏ một khoản chi phí nhỏ mà còn hướng tới mục tiêu rộng hơn: đưa thư viện trở thành không gian tiếp cận tri thức bình đẳng, thúc đẩy văn hóa đọc và xây dựng xã hội học tập.
Ảnh: Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM
Tuy nhiên, các dịch vụ nâng cao như cung cấp thông tin theo yêu cầu, truy cập cơ sở dữ liệu thương mại, thuê phòng học nhóm hoặc dịch vụ chất lượng cao các đơn vị vẫn có thể thu theo biểu giá riêng.
Dự thảo Nghị quyết cũng nêu rõ, đối với thư viện phường, xã, dù không thuộc phạm vi điều chỉnh trực tiếp, song Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM vẫn kiến nghị UBND các phường, xã áp dụng thống nhất mức 0 đồng cho các thư viện và điểm đọc sách cơ sở.
Theo Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, một trong những cơ sở quan trọng để đề xuất mức phí 0 đồng là nguồn thu từ phí thẻ hiện chiếm tỷ lệ rất nhỏ so với chi phí vận hành.
Khảo sát tại 61 thư viện phường, xã cho thấy đa số đã chủ động miễn phí từ trước. Tại khu vực TP.HCM cũ, 20/40 thư viện không thu phí; tổng thu của 40 đơn vị này chỉ khoảng 400.000 đồng/năm. Tại khu vực Bình Dương cũ, toàn bộ 6/6 thư viện khảo sát đã miễn phí hoàn toàn. Tại Bà Rịa - Vũng Tàu cũ, 12/15 đơn vị cũng không thu khoản này.
Ở cấp tỉnh, số thu từ phí thẻ cũng rất khiêm tốn. Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM thu từ 350-424 triệu đồng/năm trong giai đoạn 2022-2024. Bảo tàng - Thư viện Bà Rịa - Vũng Tàu thu chỉ khoảng 6 triệu đồng/năm, còn Thư viện Bình Dương đã dừng thu phí từ năm 2022.
Ước tính, khi bỏ thu phí thẻ tại ba thư viện cấp tỉnh, ngân sách chỉ cần bù đắp khoảng 405-406 triệu đồng/năm. Cơ quan quản lý đánh giá đây là khoản chi phí không lớn so với những lợi ích xã hội mang lại.
Trong khi đó, nhu cầu sử dụng thư viện của người dân luôn giữ ở mức ổn định. Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM ghi nhận từ 14.000 đến hơn 21.000 lượt đăng ký thẻ mỗi năm trong giai đoạn 2022-2024.
Tại Bình Dương, con số này duy trì khoảng 5.400-6.000 lượt, còn Bà Rịa - Vũng Tàu khoảng hơn 7.000 lượt năm 2024. Thực tế này phản ánh phí làm thẻ tuy nhỏ nhưng vẫn là rào cản tài chính đối với trẻ em, học sinh và người lao động thu nhập thấp. Thực tiễn tại Bình Dương từ năm 2022 chứng minh chính sách 0 đồng đã giúp người dân tiếp cận dịch vụ thư viện bình đẳng hơn.
Việc không thu phí cũng giúp các đơn vị cắt giảm đáng kể thủ tục hành chính liên quan đến thu, nộp, quyết toán và quản lý biên lai. Nguồn lực hành chính nhờ đó được tập trung cho công tác chuyên môn, bổ sung tài nguyên thông tin và nâng cao chất lượng phục vụ. Dữ liệu khảo sát cho thấy chính sách đạt sự đồng thuận rất cao từ cơ sở, với hơn 70% thư viện cấp xã/phường đánh giá tác động tích cực.
Về bản chất, mức phí 0 đồng thể hiện sự chuyển đổi trong tư duy quản lý: lấy chức năng phục vụ cộng đồng làm trọng tâm, bảo đảm quyền tiếp cận thông tin bình đẳng thay vì coi thẻ thư viện là một nguồn thu. Khi rào cản tài chính được gỡ bỏ, thư viện công cộng sẽ trở thành thiết chế văn hóa gần gũi, mở rộng cơ hội học tập cho mọi tầng lớp trong xã hội.
