Vào Chủ nhật 8/5 tới đây, tại không gian nghệ thuật đương đại Wiking Salon (79 Nguyễn Hữu Thọ, Nhà Bè, TP Hồ Chí Minh) sẽ diễn ra khai mạc triển lãm “Nền trời mãi xanh” của nghệ sĩ Nguyễn Đức Huy.
Điều gì là quan trọng nhất đối với sự hiện hữu của con người? Câu trả lời là: danh tính. Danh tính bao hàm cả thông tin vật lý cũng như những đặc trưng theo nghĩa ẩn dụ. Tuy nhiên, danh tính muốn tồn tại thì trước nhất, cần con người hiện diện. Vậy sẽ như thế nào nếu, sự vô diện thay thế cho sự hiện diện, còn danh tính bỗng trở nên mờ nhạt, thậm chí bị xóa nhòe?
Triển lãm “Nền trời mãi xanh” - The sky stays green của Nguyễn Đức Huy, bao gồm các tranh sơn dầu, sắp đặt video và tác phẩm trên giấy (drawing), đặt con người vào thế giới giả lập, nơi “chromakey” (kỹ thuật phím màu - quá trình loại bỏ một màu cụ thể khỏi hình ảnh, cho phép phần đó của hình ảnh được thay thế) trở thành ngôn ngữ sáng tạo, từ đó gợi mở những câu hỏi rộng hơn về ký ức, sự hiện diện và cách con người định danh trong thời đại toàn cầu hóa.
Vốn là kỹ thuật được sử dụng rộng rãi trong phim ảnh để tạo nên hiệu ứng hình ảnh như ý muốn, trong triển lãm này, chromakey được Nguyễn Đức Huy sử dụng như một biểu tượng đang chờ thay thế xuyên suốt. Khuôn mặt và thân thể - những yếu tố thường gắn liền với nhận diện cá nhân bị “xóa bỏ” khỏi bức tranh. Nhân vật trong tranh vì thế rơi vào trạng thái vừa có mặt, vừa không thực sự tồn tại.
Nguồn tư liệu quan trọng cho triển lãm là ảnh gia đình của nghệ sĩ. Nhiều tác phẩm được xây dựng từ những bức ảnh chụp trong các dịp đặc biệt như đám cưới, chuyến du lịch, hay những khoảnh khắc đời thường.
Tuy nhiên, thông qua quá trình tái cấu trúc, những hình ảnh này bị tách khỏi ngữ cảnh nguyên bản. Ký ức không còn được xem như một thực thể cố định mà trở thành cấu trúc có thể chỉnh sửa. Cách tiếp cận này gợi nhắc đến ý niệm “lưu trữ” như một hành động mang tính chọn lọc và quyền lực.
Trong Archive Fever, Jacques Derrida từng gợi mở, việc lưu trữ dữ liệu không bao giờ trung tính: mỗi hình ảnh được lưu lại hay bị loại bỏ đều là quyết định có chủ ý - một cách ghi nhớ, đồng thời cũng là một cách che giấu. Việc nghệ sĩ can thiệp vào các bức ảnh quen thuộc không chỉ làm biến dạng ký ức mà còn phơi bày cơ chế tạo dựng nó: luôn bị điều chỉnh, tái lập, thậm chí tái viết.
Việc sử dụng chromakey như một motif tạo nên hệ thống hình ảnh có tính liên kết cao. Mỗi tác phẩm trở thành một phần của một cấu trúc lớn hơn. Trong cấu trúc này, danh tính không còn là yếu tố cố định mà dần chuyển sang trạng thái được kiến tạo. Sự chuyển dịch này như một biểu hiện của quá trình “phi cá nhân hóa” (depersonalization), nơi cái riêng bị hòa vào cái chung.
Thực hành của Nguyễn Đức Huy gợi nhắc đến khái niệm “trình diễn” “performativity” của Judith Butler. Butler lập luận: danh tính không phải là một bản chất có sẵn mà được hình thành thông qua những hành vi lặp lại, những cách “diễn” khác nhau trong đời sống xã hội. Nhân vật chromakey với khuôn mặt bị xóa bỏ không còn mang cá tính cụ thể mà trở thành bề mặt cho các vai trò được chiếu lên. Danh tính vì thế không hình thành một cách “tự nhiên” mà là một quá trình diễn tập tiếp diễn, luôn có thể thay đổi, thay thế hoặc bị áp đặt.
Tính trình diễn càng trở nên rõ nét trong không gian sân khấu các tác phẩm gợi ra. Các nhân vật xuất hiện trong những khung cảnh quen thuộc nhưng lại bị phá vỡ bởi những chi tiết phi logic: đồ vật lệch vị trí, ánh sáng mang tính dàn dựng, con người và môi trường thiếu tương tác. Ý niệm về “performative identity” (danh tính như một hành vi trình diễn) trở nên rõ nét: mỗi cá nhân không đơn thuần là chính họ mà là kết quả của những vai trò xã hội, những kịch bản văn hóa và những kỳ vọng tập thể. Những gì nhìn thấy - cử chỉ, hình ảnh, biểu cảm - là phiên bản đã được lựa chọn và trình bày theo những chuẩn mực nhất định.
Trong triển lãm, chromakey đã trở thành biểu tượng cho việc khám phá danh tính, ký ức và sự vô diện trong thời đại số. Sự vô diện ở đây nhằm xoá đi tính cá nhân và đề cập tới việc đồng bộ hoá (homogenisation) của con người trong một xã hội đang phát triển theo hướng toàn cầu hoá và công nghiệp hoá.
Bản sắc cá nhân đang bị lu mờ, con người đang dần trở thành “diễn viên” trên một sân khấu tổng thể chịu ảnh hưởng từ các kịch bản giới, định kiến xã hội, sự tranh đấu giữa các yếu tố văn hoá truyền thống và đổi mới. Sự hiện diện của con người mang đến những ý nghĩa nào, định danh của chúng ta là ai là câu hỏi lớn của thời đại này.
Sinh ra và trưởng thành trong thời đại số, không ngạc nhiên khi Nguyễn Đức Huy chịu ảnh hưởng rõ rệt từ thẩm mỹ đến tư duy kỹ thuật số dù anh có ý thức hay không trong quá trình sáng tạo. Các tác phẩm của anh có bảng màu rực rỡ (đỏ, xanh lá, xanh dương, hồng tím neon), bố cục to bản rõ ràng, gợi nhớ đến hình ảnh kỹ thuật số và văn hóa thị giác đương đại - nơi hình ảnh không còn là phản chiếu của thực tại mà là một thực thể được sản xuất, lưu chuyển và thao tác liên tục.
Trong triển lãm này, bên cạnh các tác phẩm sơn dầu chiếm số lượng chủ yếu, nghệ sĩ còn “bày biện” sắp đặt video và một số tác phẩm trên giấy. Nếu video đề cao sự chuyển động, sự nhập vai của mỗi người thì các tác phẩm trên giấy mang đến sự gần gũi, thân mật, đồng thời mở ra cơ hội sẻ chia - như một điểm neo giữa dòng chảy hình ảnh. Dù khác biệt về hình thức, các chất liệu này vẫn duy trì sự liền mạch về ý niệm, cho thấy quá trình thực hành nhất quán của nghệ sĩ.
Nguyễn Đức Huy là nghệ sĩ thị giác hiện đang sinh sống và làm việc tại Hà Nội, hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực hội họa và video sắp đặt. Anh từng theo học tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Thực hành nghệ thuật của Huy xoay quanh những ranh giới mong manh giữa sự hiện diện và vô hình, bản sắc và tính ẩn danh, cũng như căng thẳng giữa cái được phơi bày và cái bị che giấu.
Gần đây, thực hành của anh chuyển hướng sang việc khảo sát mối quan hệ giữa ký ức cá nhân và ký ức tập thể, thông qua việc sử dụng các tư liệu sưu tầm, loại bỏ dấu vết cá nhân và giữ lại những yếu tố mang tính biểu tượng.
