Chiều 15/11, tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội), trong khuôn khổ tọa đàm “Tổ nghề và danh nho nước Việt”, TS Trần Hậu Yên Thế đã đưa ra đề xuất Hà Nội nên có một tuyến phố mang tên Phạm Đôn Lễ - vị danh nho thời Lê Thánh Tông.
Theo TS Trần Hậu Yên Thế, trong quá trình lựa chọn các nhân vật lịch sử để giới thiệu tại triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt”, một trong những tiêu chí được đặt ra là phải có dấu tích ghi nhận trong hệ thống lưu trữ, chẳng hạn bia đề danh tiến sĩ ở Văn Miếu hoặc đền thờ trong khu vực nội thành Hà Nội. Bên cạnh đó, các nhân vật còn được xem xét trên phương diện danh nho và sự ghi nhận trong đời sống cộng đồng.
Tuy nhiên, trong số những danh nho trong triển lãm, Phạm Đôn Lễ là trường hợp đặc biệt khi chưa có tên trên hệ thống đường phố Hà Nội, dù đã được người dân ở nhiều địa phương ghi nhớ và thờ phụng.
“Tên phố Phạm Đôn Lễ có ở Thái Bình nhưng chưa có ở Hà Nội”, TS Trần Hậu Yên Thế nhận xét, đồng thời bày tỏ quan điểm Hà Nội nên có một đường phố mang tên vị danh nhân này.
Lý giải đề xuất, TS Trần Hậu Yên Thế nhấn mạnh đóng góp của Phạm Đôn Lễ không chỉ nằm ở việc truyền dạy một nghề thủ công truyền thống mà còn liên quan đến những tri thức kỹ thuật có ý nghĩa đối với đời sống và lịch sử phát triển của đất nước.
Theo ông Thế, chiếc chiếu là vật dụng gần gũi, gắn bó với người Việt trong suốt cuộc đời, từ khi sinh ra đến lúc trưởng thành và qua đời. Nhưng giá trị của chiếc chiếu cói không dừng lại ở sản phẩm phục vụ sinh hoạt thường ngày. Những tri thức về kỹ thuật dệt chiếu, đặc biệt là việc sử dụng chiếu trong chế tạo buồm thuyền, còn gợi mở một khía cạnh ít được chú ý về vai trò của nghề thủ công trong lịch sử quân sự và hàng hải.
Ông Trần Hậu Yên Thế dẫn lại nghiên cứu về cuộc bình Chiêm dưới thời vua Lê Thánh Tông, trong đó quân Đại Việt sử dụng thuyền chiến có gắn loại buồm được làm từ chiếu - loại buồm có khả năng chịu mưa và nước mặn rất tốt. Theo ông, đây là một trong những yếu tố quan trọng góp phần tạo nên năng lực vượt trội của thủy quân Đại Việt.
Từ câu chuyện này, ông cho rằng cần nhìn nhận những người như Phạm Đôn Lễ không đơn thuần là các nhân vật gắn với một nghề truyền thống, mà còn là những người nắm giữ, phát triển và chuyển hóa tri thức kỹ thuật thành giá trị phục vụ đời sống xã hội, thậm chí đóng góp vào sức mạnh quốc gia.
Trong lịch sử khoa cử Việt Nam, Phạm Đôn Lễ là một nhân vật đặc biệt. Ông sinh năm 1457, quê làng Hải Triều, còn gọi là làng Hới (tỉnh Thái Bình, nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Phạm Đôn Lễ là vị tam nguyên thứ hai trong lịch sử khoa cử nước ta, đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, Hội và Đình.
Sau khi đỗ đạt, năm 24 tuổi, Phạm Đôn Lễ được cử đi sứ nhà Minh. Trong chuyến đi qua vùng Quế Lâm, ông tình cờ nhận thấy người dân địa phương có kỹ thuật dệt chiếu khác với quê hương mình, cho ra sản phẩm đẹp, bền và dệt nhanh hơn.
Sau đó, ông quyết tâm tìm hiểu, học hỏi kỹ thuật này. Để lấy được mẫu, ông nghĩ ra kế sách mua một chiếc chiếu tốt, khéo léo tháo một góc sợi ra để quan sát cách gài cói, se sợi và cấu trúc khung dệt.
Khi về nước Phạm Đôn Lễ không giữ bí quyết cho riêng mình mà tận tình truyền dạy cho dân làng Hải Triều. Ông còn được biết đến là người tự tìm tòi, cải tiến khung dệt bằng cách hạ thấp khung, bổ sung bộ phận đỡ đay phía trên, giúp sợi chiếu căng hơn, sản phẩm làm ra đẹp, bền và tinh xảo hơn. Ông còn đóng thêm khung dệt để nhân rộng nghề, đồng thời hướng dẫn người dân cách trồng và chăm sóc cây cói.
Nhờ những đóng góp ấy, nghề dệt chiếu làng Hới ngày càng phát triển, sản phẩm nổi tiếng khắp vùng. Người dân yêu mến, kính trọng và suy tôn Phạm Đôn Lễ là Trạng Chiếu, xem ông là ông tổ nghề dệt chiếu Việt Nam.
