Cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá được xem là biện pháp truyền thông có chi phí thấp nhưng tiếp cận trực tiếp người sử dụng. Tuy nhiên, tại Việt Nam, quy định cảnh báo chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao thuốc đã duy trì hơn 13 năm. Trong khi đó, nhiều quốc gia nâng tỷ lệ này lên 75%, 85%, thậm chí 100%.
Đáng chú ý, 6 mẫu hình ảnh cảnh báo hiện hành được sử dụng từ năm 2013 đến nay chưa thay đổi. Trao đổi với phóng viên, PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng cho biết, tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo trên bao thuốc giảm từ khoảng 91% năm 2015 xuống còn khoảng 80% trong số liệu gần đây.
6 mẫu hình ảnh dùng hơn 13 năm cần được thay đổi
Theo bà Hương, muốn giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá cần bắt đầu từ việc giảm ý định hút thuốc, đặc biệt trong giới trẻ. Bao thuốc không chỉ là vật chứa sản phẩm mà còn là kênh truyền tải thông điệp sức khỏe. Không gian này cần được tận dụng để cảnh báo tác hại thay vì trở thành công cụ làm tăng sức hấp dẫn của sản phẩm.
Nghiên cứu tình hình sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành năm 2024 do Trường Đại học Y tế Công cộng thực hiện cho thấy, có người bắt đầu hút thuốc trước 15 tuổi. Tỷ lệ nam giới đang hút thuốc bắt đầu hút trước độ tuổi này vào khoảng gần 10%; khoảng 6 trong 10 người hút thuốc bắt đầu sử dụng từ khi còn trẻ.
Tiếp xúc với nicotine từ sớm có thể dẫn đến lệ thuộc trong thời gian dài. Cảnh báo bằng hình ảnh đủ lớn, trực quan và dễ ghi nhớ vì thế có ý nghĩa trong việc giúp người trẻ nhận diện nguy cơ, hạn chế ý định dùng thử thuốc lá.
Cảnh báo sức khỏe có thể tác động theo chuỗi: hình ảnh nổi bật thu hút sự chú ý, giúp người xem ghi nhớ và hiểu thông tin, từ đó thay đổi nhận thức về nguy cơ. Với người đang hút thuốc, cảnh báo có thể thúc đẩy ý định bỏ thuốc; với người chưa hút, đặc biệt là thanh thiếu niên, thông điệp trực quan góp phần ngăn ngừa ý định sử dụng.
Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến nghị cảnh báo bằng hình ảnh chiếm ít nhất 50% diện tích bao thuốc, đồng thời cho rằng diện tích lớn hơn sẽ giúp thông điệp nổi bật và dễ được chú ý.
Đề xuất tăng diện tích cảnh báo lên 85%
Từ kinh nghiệm quốc tế và nghiên cứu trong nước, bà Hương ủng hộ tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao thuốc lá lên 85%.
Theo bà, nhiều quốc gia đã áp dụng tỷ lệ cao hơn Việt Nam. Đông Timor có cảnh báo chiếm trung bình 92,5% diện tích bao thuốc, gồm 85% mặt trước và 100% mặt sau. Thái Lan áp dụng mức 85%, trong khi Brunei, Lào, Myanmar và Singapore áp dụng mức 75%.
Một số nước như Thái Lan, Singapore, Lào và Myanmar còn triển khai bao bì chuẩn hóa, hạn chế màu sắc và yếu tố nhận diện thương hiệu nhằm giảm sức hấp dẫn của thuốc lá. Indonesia và Philippines cũng thực hiện thay đổi cảnh báo định kỳ, trong khi Việt Nam vẫn duy trì 6 mẫu hình ảnh từ năm 2013.
Chuyên gia cho rằng việc tăng diện tích và luân phiên hình ảnh có thể triển khai nếu cơ quan quản lý đưa ra quy định, lộ trình rõ ràng để doanh nghiệp chủ động chuẩn bị bao bì.
Đề xuất tăng diện tích lên 85% còn có cơ sở từ nghiên cứu năm 2024 trên 1.010 người trưởng thành hút thuốc. Nghiên cứu thử nghiệm nhiều phương án trình bày, trong đó có mẫu cảnh báo mới chiếm 85% diện tích bao thuốc. Kết quả cho thấy một số mẫu giúp tăng phản ứng cảm xúc tiêu cực và nhận thức về nguy cơ ung thư miệng, đột quỵ. Việc kết hợp hình ảnh cảnh báo với thông tin đường dây tư vấn cai thuốc cũng giúp người tham gia ghi nhớ số điện thoại tốt hơn.
Đưa đường dây tư vấn cai thuốc lên bao bì
Bên cạnh tăng diện tích, bà Hương đề xuất xây dựng ngân hàng hình ảnh cảnh báo đa dạng và thay đổi định kỳ, thay vì sử dụng một bộ hình ảnh trong thời gian dài.
Cảnh báo cần phản ánh nhiều khía cạnh của tác hại thuốc lá, không chỉ bệnh tật đối với người trực tiếp hút mà còn ảnh hưởng của hút thuốc thụ động đến trẻ em, phụ nữ; những tác động đến ngoại hình như hôi miệng, hỏng răng và các vấn đề sức khỏe mà giới trẻ quan tâm. Một số quốc gia còn sử dụng hình ảnh, câu chuyện có thật của người mắc ung thư phổi, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và các bệnh nghiêm trọng khác.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các mẫu cảnh báo thường được chia thành từng bộ để luân phiên theo thời hạn cụ thể. Liên minh châu Âu có ngân hàng 14 hình ảnh, chia thành 3 bộ luân phiên hằng năm; Australia có hai bộ cảnh báo, thay đổi theo chu kỳ 12 tháng.
Việt Nam cần khảo sát cộng đồng trước khi áp dụng mẫu mới, đánh giá mức độ ủng hộ và hiệu quả của từng hình ảnh. Sau triển khai, việc theo dõi, giám sát có thể lồng ghép vào các cuộc điều tra quốc gia về tình hình sử dụng thuốc lá theo chu kỳ hai năm.
Theo số liệu được chuyên gia dẫn, mỗi năm thuốc lá gây hơn 100.000 ca tử vong tại Việt Nam, thiệt hại kinh tế ước tính khoảng 108.700 tỷ đồng theo số liệu năm 2022.
Từ những căn cứ trên, bà Hương kiến nghị tăng diện tích cảnh báo lên 85% theo lộ trình, thay đổi định kỳ bộ hình ảnh đã sử dụng hơn 13 năm và bổ sung số điện thoại tư vấn cai thuốc miễn phí. Cần biến vỏ bao thuốc lá thành kênh truyền thông sức khỏe hiệu quả, giúp người sử dụng nhận diện rõ hơn những nguy cơ mà sản phẩm gây ra.
