Sự bùng nổ của AI tạo sinh và các hệ thống tự động hóa đã mang lại những bước tiến nhảy vọt về năng suất, nhưng cũng đặt ra những thách thức chưa từng có về quyền riêng tư, sự sai lệch dữ liệu và nguy cơ mất kiểm soát. Để AI thực sự phục vụ con người mà không gây ra các hệ lụy tiêu cực, một “bản thiết kế” về đạo đức là điều cấp thiết.
Dự thảo hướng dẫn Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia do Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) xây dựng không chỉ là một văn bản hành chính, mà là bộ quy tắc ứng xử dành cho tất cả các bên liên quan: từ cơ quan quản lý nhà nước, các nhà phát triển công nghệ đến người sử dụng cuối cùng.
Theo đề xuất, Khung đạo đức AI quốc gia tập trung vào các tiêu chí then chốt nhằm đảm bảo công nghệ phát triển trong sự kiểm soát và vì lợi ích cộng đồng.
Trước hết, an toàn kỹ thuật và an ninh mạng được đặt lên hàng đầu. Các hệ thống AI phải có khả năng chống chịu rủi ro, bảo vệ tính toàn vẹn của dữ liệu và ngăn chặn các hành vi “đầu độc dữ liệu” hay các cuộc tấn công mạng nhằm vào người dùng.
Thứ hai là sự kiểm soát của con người. AI không được là một “hộp đen” tự quyết hoàn toàn. Hệ thống phải duy trì khả năng can thiệp của con người; chúng ta phải có quyền giám sát, tạm dừng hoặc vô hiệu hóa AI khi phát hiện nguy cơ gây hại đến tính mạng, sức khỏe hay tài sản.
Bên cạnh đó, dự thảo nhấn mạnh việc bảo vệ danh dự và nhân phẩm. AI phải được huấn luyện để không tạo ra hoặc lan truyền các nội dung xúc phạm, gây tổn hại đến đời sống tinh thần và uy tín của cá nhân, tổ chức. Nguyên tắc công bằng và minh bạch cũng yêu cầu các thuật toán phải tôn trọng quyền riêng tư, tránh các thiên kiến có hại về giới tính, sắc tộc hay địa vị xã hội.
Đáng chú ý, khung đạo đức này sẽ là căn cứ quan trọng để các tổ chức, doanh nghiệp tham chiếu khi xây dựng quy tắc ứng xử nội bộ. Thay vì quản lý theo kiểu cứng nhắc, Bộ KH&CN hướng tới việc khuyến khích cơ chế tự nguyện tuân thủ và tự đánh giá mức độ đạo đức trong các hoạt động nghiên cứu, triển khai AI.
Đối với khu vực công, việc áp dụng Khung đạo đức sẽ giúp xây dựng một chính quyền số minh bạch. Tại đây, các quyết định do AI hỗ trợ luôn đảm bảo tính giải trình, giúp người dân yên tâm hơn khi tương tác với các dịch vụ công thông minh.
Luật Trí tuệ nhân tạo dự kiến có hiệu lực từ đầu năm 2026, Khung đạo đức này đóng vai trò là "tiền đề mềm", giúp các chủ thể làm quen với các tiêu chuẩn quốc tế (như của OECD hay EU) nhưng vẫn phù hợp với đặc thù văn hóa Việt Nam.
Việc Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Thông tư Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia để cập nhật, thay thế Quyết định 1290/ QĐ-BKHCN về việc hướng dẫn một số nguyên tắc về nghiên cứu, phát triển các hệ thống Trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm; tăng tính pháp lý, song hành cùng các quy định về phương pháp đánh giá, các ngưỡng tối thiểu để đảm bảo hệ thống trí tuệ nhân tạo hoặc các sản phẩm có tích hợp hệ thống trí tuệ nhân tạo tuân thủ các tiêu chí trong Khung đạo đức quốc gia là rất cần thiết.
Hơn nữa, việc ban hành Khung đạo đức AI quốc gia không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro mà còn khẳng định vị thế của Việt Nam trong cuộc đua công nghệ toàn cầu: Một quốc gia không chỉ đuổi kịp về kỹ thuật mà còn tiên phong trong việc kiến tạo một môi trường AI an toàn, nhân văn và đáng tin cậy.
