Trao đổi với phóng viên, PGS.TS Lê Văn Cường, Phó Viện trưởng Viện Xây dựng Đảng, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, phân tích những điểm mới trong tư duy phát triển, sứ mệnh lịch sử của Đại hội XIV, đồng thời làm rõ những điều kiện quyết định để các nghị quyết thực sự trở thành động lực mở đường cho kỷ nguyên phát triển mới của đất nước.
Lấy người dân làm trung tâm, Đảng phục vụ nhân dân
+ Thưa Phó Giáo sư, qua nghiên cứu Báo cáo chính trị và các văn kiện Đại hội XIV, ông đánh giá như thế nào về tư duy, đường lối phát triển của Đảng trong giai đoạn mới, đặc biệt là những đột phá chiến lược nhằm đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững?
- PGS.TS Lê Văn Cường: Tôi cho rằng, Báo cáo lần này có nhiều điểm rất mới, cần đặc biệt lưu ý. Thứ nhất, về tổng thể kết cấu, Báo cáo mang tính chất như một cương lĩnh, một chương trình hành động. Các báo cáo đã được tích hợp, chắt lọc, qua đó chuyển hóa thành một chương trình hành động trực tiếp đi vào cuộc sống. Thứ hai, Báo cáo xác định rõ lộ trình. Mục tiêu đặt ra là từ năm 2026 bắt đầu tăng trưởng hai con số. Vấn đề đặt ra là tăng trưởng hai con số bằng cách nào? Các mục tiêu được xác định rất rõ, rất cụ thể.
Một nét mới, mang tính đột phá - là tư duy xuyên suốt lấy người dân làm trung tâm, Đảng phục vụ nhân dân. Trong công tác xây dựng Đảng, chúng ta xác định rõ, dựa vào dân để xây dựng Đảng; lợi ích của Đảng thống nhất với lợi ích của nhân dân và lợi ích của dân tộc. Vì vậy, các mục tiêu đề ra có đầy đủ cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn, cũng như tiền đề cả về vật chất và tinh thần.
Cụ thể, nhiệm kỳ này hướng tới hai mục tiêu 100 năm: 100 năm thành lập Đảng (1930–2030) và các nhiệm kỳ tiếp theo hướng tới 100 năm thành lập nước (1945–2045). Điều đó thể hiện khát vọng, tầm nhìn, đồng thời tạo ra quyết tâm và sự đồng thuận xã hội – cơ sở quan trọng để thực hiện thắng lợi các mục tiêu đã đề ra.
+ Văn kiện Đại hội XIV xác định rõ chủ thể, lộ trình, nguồn lực và đích đến. Theo ông, điều này phản ánh bước tiến gì trong tư duy tổ chức thực hiện và yêu cầu đặt ra đối với bộ máy trong giai đoạn tới?
- PGS.TS Lê Văn Cường: Như tôi đã nói, văn kiện đã trở thành một chương trình hành động. Mà chương trình hành động thì phải rất cụ thể.
Ví dụ, mục tiêu tăng trưởng hai con số mỗi năm trong kỷ nguyên mới: ai là người làm? Trong thể chế chính trị của chúng ta, Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ – vai trò được phân định rõ. Vấn đề là chủ trương, chính sách được đưa vào cuộc sống như thế nào, lộ trình ra sao.
Nhìn lại năm 2025, mục tiêu tăng trưởng 8,5% từng khiến nhiều người băn khoăn. Nhưng chúng ta đã đạt được kỳ tích, dù phải gánh chịu hậu quả rất nặng nề của thiên tai, bão lũ, thiệt hại lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng.
Khi đã xác định rõ chủ thể, lộ trình, nguồn lực và đích đến, việc thực hiện trở nên minh bạch. Nguồn lực ở đây không chỉ là vật chất, mà còn là nguồn lực tinh thần: sự đồng lòng của nhân dân, sự ủng hộ của bạn bè quốc tế trong bối cảnh hội nhập.
Về lộ trình, có thể lấy ví dụ “Chiến dịch Quang Trung – Thần tốc” vừa kết thúc, với mục tiêu không để người dân nào còn cảnh màn trời chiếu đất khi đón Tết Bính Ngọ. Đó chính là đích đến cụ thể.
Khi mục tiêu đã rõ, trách nhiệm cũng được xác định, với phương châm “dân giám sát, dân thụ hưởng”. Nếu mục tiêu đề ra mà không thực hiện được, người dân hoàn toàn có cơ sở để giám sát, để yêu cầu trách nhiệm.
Như vậy, lý luận đã được đưa vào cuộc sống, nghị quyết được chuyển hóa thành chương trình hành động, và thước đo cuối cùng chính là niềm tin của nhân dân, là cơm áo, gạo tiền và hạnh phúc của người dân.
Tự chủ chiến lược – nền tảng để vững bước trong kỷ nguyên mới
+ Đại hội XIV nhấn mạnh tinh thần tự chủ chiến lược, tự cường, tự tin. Ông có thể làm rõ nội hàm và ý nghĩa của tự chủ chiến lược đối với phát triển đất nước trong bối cảnh hiện nay?
- PGS.TS Lê Văn Cường: Khẳng định tự chủ chiến lược trong giai đoạn hiện nay là hết sức cần thiết. Trong một thế giới mở, có sự ràng buộc lẫn nhau, nếu không tự chủ, tất yếu sẽ dẫn đến lệ thuộc – từ kinh tế, văn hóa cho tới quốc phòng, an ninh và đối ngoại.
Tự chủ chiến lược là bước phát triển cao hơn của tư duy độc lập, tự chủ truyền thống. Chúng ta không chỉ phòng thủ, mà phải chủ động sáng tạo, kiến tạo và dẫn dắt.
Sau 40 năm đổi mới, Việt Nam đã có tiềm lực và vị thế vững chắc hơn, tạo nền tảng cho tự chủ chiến lược về kinh tế. Tuy nhiên, tự chủ không chỉ là năng lực nội sinh, mà còn là dấu ấn trong chuỗi giá trị toàn cầu; là quyền chủ động lựa chọn đối tác, đối tượng, bước đi phù hợp, không phụ thuộc vào tác động bên ngoài.
Trong khoa học – công nghệ, tinh thần tự chủ, tự cường được thể hiện rõ qua việc xác định các ngành và sản phẩm công nghệ chiến lược. Đây là bước đi quan trọng để kết hợp tự lực, tự cường với hội nhập quốc tế sâu rộng.
Tự chủ chiến lược giúp chúng ta có đủ năng lực, đủ bản lĩnh để tiến vào kỷ nguyên mới một cách vững vàng, trên cơ sở thực tiễn và khoa học, chứ không phải là những ước vọng chủ quan.
Lãnh đạo từng địa phương, từng ban, ngành, từng đơn vị phải như ngọn cờ dẫn dắt
+ Văn kiện Đại hội xác định yếu tố quyết định nằm ở tổ chức thực hiện, kỷ luật, kỷ cương và bản lĩnh dám nghĩ, dám làm. Theo ông, Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV sẽ phải gánh vác trọng trách như thế nào để hiện thực hóa các mục tiêu Đại hội đề ra?
- PGS.TS Lê Văn Cường: Tôi cho rằng, trọng trách đặt lên vai Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV lần này là rất nặng nề. Chúng ta đề ra những mục tiêu rất cao, trong đó có mục tiêu tăng trưởng hai con số để đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới.
Điều đó đặt ra yêu cầu rất lớn: Phải biến đường lối, chủ trương, mục tiêu đã được Đại hội thông qua thành hiện thực sinh động trong cuộc sống. Trách nhiệm trước hết thuộc về đội ngũ cán bộ cấp chiến lược – những người lãnh đạo, chỉ đạo, tổ chức và dẫn dắt phong trào, biến nghị quyết của Đảng thành chương trình hành động cụ thể.
Điểm mới của nhiệm kỳ này là yêu cầu biến Nghị quyết thành chương trình hành động ngay. Khi về từng địa phương, từng ban, ngành, từng đơn vị, các đồng chí lãnh đạo phải trực tiếp đưa đường lối, chủ trương của Đảng vào cuộc sống. Các đồng chí này phải như ngọn cờ dẫn dắt.
Bên cạnh đó là trách nhiệm lan tỏa tinh thần của Đại hội XIV, bảo đảm phát triển đồng đều trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội: Từ kinh tế gắn với bảo vệ môi trường sinh thái, đến quốc phòng, an ninh, đối ngoại và hội nhập quốc tế.
Như đồng chí Tổng Bí thư đã nhấn mạnh, yếu tố quyết định nằm ở tổ chức thực hiện – tổ chức thực hiện có kỷ luật, kỷ cương, có nền nếp; biến cương lĩnh, mục tiêu thành chương trình hành động cụ thể, đo lường được bằng hiệu quả thực tế và được nhân dân đánh giá đồng tình, ủng hộ.
Đổi mới tư duy quản trị quốc gia: Tinh gọn bộ máy, rõ trách nhiệm, đo được hiệu quả
+ Đại hội XIV đề cao năng lực quản trị quốc gia, tinh gọn bộ máy, rõ trách nhiệm, lấy hiệu quả làm thước đo. Theo ông, tinh thần này cần được triển khai ra sao để chuyển mạnh từ tư duy chủ trương sang tư duy hành động?
- PGS.TS Lê Văn Cường: Tôi hoàn toàn đồng tình với quan điểm chuyển từ chủ trương sang hành động thực tiễn. Trước đây, từ nghị quyết đến cuộc sống thường có độ trễ do phải qua nhiều khâu trung gian.
Nhiệm kỳ này có những điểm rất mới là tích hợp các báo cáo vào Báo cáo chính trị; biến Báo cáo chính trị thành chương trình hành động. Gắn với đó là cuộc cách mạng tinh gọn tổ chức bộ máy, sắp xếp lại đơn vị hành chính, giảm bớt khâu trung gian; từ Trung ương xuống tỉnh và từ tỉnh xuống thẳng cấp xã, phường, đặc khu – đi thẳng vào đời sống người dân.
Một điểm đổi mới quan trọng nữa là lấy hiệu quả làm thước đo quản trị. Trước đây, khi triển khai nghị quyết tập thể, trách nhiệm cá nhân đôi khi chưa rõ ràng. Lần này, việc phân công trách nhiệm phải cụ thể, rõ người, rõ việc, rõ kết quả.
Thước đo ở đây chính là hiệu quả thực tế, đời sống người dân có được cải thiện hay không. Như đồng chí Tổng Bí thư đã dẫn lời Bác Hồ: “Việc gì có lợi cho dân thì hết sức làm, việc gì có hại cho dân thì hết sức tránh”. Mỗi quyết định của người đứng đầu đều phải tự đặt câu hỏi là “làm việc này vì ai, mang lại lợi ích gì?”. Mỗi đại biểu, mỗi lãnh đạo đi dự Đại hội, bây giờ về địa phương, về đơn vị mình công tác thì trước khi quyết định việc gì phải nghĩ rằng việc đó có lợi cho ai, mang lại hiệu quả gì?
Khi quản trị quốc gia lấy hiệu quả làm thước đo chủ yếu, chúng ta vừa triển khai nghị quyết nhanh, vừa có cơ sở để quy trách nhiệm. Ai không làm được việc thì phải đứng sang một bên để người khác làm.
+ Vậy, việc gắn trách nhiệm cá nhân và đo lường kết quả cụ thể có ý nghĩa như thế nào trong việc đáp ứng yêu cầu phát triển mới, thưa ông?
- PGS.TS Lê Văn Cường: Tinh thần Đại hội XIV nhấn mạnh khát vọng phát triển đất nước: Khát vọng vươn lên làm giàu, khát vọng để Việt Nam sánh vai các cường quốc năm châu.
Muốn hiện thực hóa khát vọng đó thì phải đo được. Từ năm 2026, chúng ta phấn đấu tăng trưởng hai con số, nhưng là tăng trưởng bền vững, gắn với bảo vệ môi trường, tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế số, dựa vào khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” được mở rộng, người dân có thể trực tiếp giám sát việc thực hiện các mục tiêu phát triển. Đây vừa là lời hiệu triệu, vừa là cam kết chính trị của Đảng trước nhân dân: Đảng chỉ có một mục tiêu là phục vụ dân tộc, phục vụ nhân dân.
Khi khát vọng phát triển được khơi dậy, khi khối đại đoàn kết toàn dân được phát huy, tôi tin rằng các mục tiêu đề ra sẽ thực hiện được!
Lấy người dân làm trung tâm – thước đo của mọi chủ trương, chính sách
+ Người đứng đầu Đảng nhấn mạnh yêu cầu lấy người dân làm trung tâm, làm thước đo của mọi chủ trương, chính sách. Theo ông, các cấp ủy và hệ thống chính trị cần ưu tiên những việc gì để hiện thực hóa yêu cầu này sau Đại hội XIV?
- PGS.TS Lê Văn Cường: Có thể nói, đây là một đóng góp rất quan trọng của Đảng ta vào lý luận phát triển: Không đợi đến khi giàu rồi mới thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, mà thực hiện ngay trong từng bước đi.
Chúng ta không đánh đổi tăng trưởng kinh tế đơn thuần lấy môi trường hay an sinh xã hội. Ngay từ đầu nhiệm kỳ đã có những chính sách cụ thể như miễn, giảm học phí, viện phí và nhiều nội dung an sinh xã hội khác.
Việc đầu tiên là đưa tinh thần Nghị quyết vào cuộc sống; rà soát, hoàn thiện thể chế để biến thể chế từ “điểm nghẽn” thành “động lực” phát triển. Song song với đó là siết chặt kỷ luật, kỷ cương; khuyến khích cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới sáng tạo, đồng thời xử lý nghiêm các vi phạm.
Cần tiếp tục đẩy mạnh công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng; mỗi tổ chức Đảng, mỗi đảng viên phải thực sự là tấm gương cho nhân dân noi theo. Tăng cường kiểm tra, giám sát, kỷ luật Đảng – bởi “không kiểm tra coi như không lãnh đạo”.
Làm tốt những nội dung đó sẽ góp phần ổn định kinh tế – xã hội, tạo nền tảng để đất nước phát triển, để khát vọng của nhân dân được đáp ứng. Điều mà nhân dân mong chờ nhất chính là ý Đảng hợp với lòng dân, chủ trương của Đảng được nhân dân đồng tình, ủng hộ và thực hiện.
+ Trong các văn kiện Đại hội XIV, cụm từ “nhân dân” xuất hiện nhiều lần, với quan điểm lấy người dân làm thước đo của mọi chủ trương, chính sách. Phó Giáo sư nhìn nhận như thế nào về thông điệp này?
- PGS.TS Lê Văn Cường: Thông điệp này khẳng định rõ: Đảng không có mục đích tự thân. Mục tiêu của Đảng gắn liền với mục tiêu của nhân dân và dân tộc.
Trong lịch sử các đảng cộng sản trên thế giới, Đảng Cộng sản Việt Nam có một nét rất đặc biệt: Được nhân dân gọi bằng cái tên thân thương “Đảng ta”! Dù chỉ có khoảng hơn 5,6 triệu đảng viên, nhưng hơn 100 triệu người dân đều coi đó là Đảng của mình.
Đặt người dân vào vị trí trung tâm là một bước phát triển mới trong tư duy lãnh đạo. Văn kiện lần này không chỉ nêu mục tiêu mà còn đo được, đếm được: Lấy đời sống, chỉ số hạnh phúc của người dân làm thước đo.
Từ miễn học phí, chăm sóc sức khỏe, đến chính sách đền ơn đáp nghĩa, hỗ trợ người có công dịp Tết… Tất cả thể hiện quan điểm thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước đi.
Khi Đảng hướng về nhân dân, vì nhân dân, thì nhân dân sẽ thêm tin tưởng và đồng hành cùng Đảng để hiện thực hóa khát vọng đưa đất nước phát triển.
+ Từ những phân tích trên, Phó Giáo sư có thể khái quát ý nghĩa lịch sử và sứ mệnh của Đại hội XIV đối với tiến trình phát triển đất nước trong giai đoạn tới?
- PGS.TS Lê Văn Cường: Có thể khẳng định, Đại hội XIV của Đảng là một mốc son lịch sử mới, đánh dấu bước chuyển quan trọng của đất nước ta trên con đường phát triển. Đại hội không chỉ tổng kết chặng đường đổi mới, mà quan trọng hơn là mở ra một kỷ nguyên phát triển mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam.
Điểm nổi bật của Đại hội lần này là đã kết tinh được ý chí, khát vọng và quyết tâm chính trị rất cao của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân; đồng thời xác lập những định hướng chiến lược đúng đắn, khả thi, có tầm nhìn dài hạn. Từ hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực quản trị quốc gia, phát triển nhanh và bền vững dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đến phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, lấy người dân làm trung tâm, làm chủ thể và là mục tiêu của mọi chính sách – tất cả đã tạo nên một chỉnh thể thống nhất.
Có thể nói, Đại hội XIV mang trên mình trách nhiệm lịch sử to lớn: Đưa đất nước ta bước vào giai đoạn phát triển mới với niềm tin mới, động lực mới và khát vọng mới. Khi ý Đảng hợp với lòng dân, khi nghị quyết được tổ chức thực hiện một cách quyết liệt, kỷ cương và sáng tạo, tôi tin rằng dân tộc Việt Nam sẽ đủ bản lĩnh, trí tuệ và sức mạnh để cất cánh, vươn mình, hiện thực hóa khát vọng xây dựng một nước Việt Nam giàu mạnh, phồn vinh, hạnh phúc và phát triển bền vững.
+ Xin trân trọng cảm ơn Phó Giáo sư!
