Trước thực trạng này, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam kiến nghị bổ sung quy định về chăm sóc sức khỏe tâm thần, phòng chống kiệt sức do công việc trong Bộ luật Lao động.
Trong cuộc trao đổi với Nhà báo và Công luận, ThS.BSNT Hà Anh Dũng, Trung tâm Chăm sóc sức khỏe tinh thần, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, đã phân tích những dấu hiệu cảnh báo và cách phòng ngừa tình trạng này.
Ranh giới giữa mệt mỏi và kiệt sức nghề nghiệp
+ Thưa bác sĩ, vì sao nhiều người đã tan làm nhưng vẫn liên tục kiểm tra tin nhắn, email, lo lắng nếu chưa phản hồi cấp trên hoặc đồng nghiệp?
- Có nhiều nguyên nhân khiến người lao động khó ngắt kết nối với công việc. Trước hết là tâm lý lo âu, sợ bị đánh giá thiếu trách nhiệm hoặc năng lực nếu không phản hồi kịp thời. Những nhiệm vụ chưa hoàn thành cũng khiến họ tiếp tục suy nghĩ về công việc khi đã về nhà.
Bên cạnh đó, thói quen kiểm tra điện thoại để giảm lo lắng có thể hình thành hành vi chờ đợi và phản hồi thông báo liên tục. Khi môi trường làm việc duy trì văn hóa luôn sẵn sàng, người lao động dễ mặc định mình vẫn phải chịu trách nhiệm ngay cả ngoài giờ.
+ Vậy một tin nhắn công việc ngoài giờ có thể ảnh hưởng đến sức khỏe như thế nào?
- Một tin nhắn đơn lẻ thường không gây hại đáng kể. Nguy cơ nằm ở việc liên tục bị gián đoạn thời gian nghỉ ngơi và cảm thấy phải luôn sẵn sàng xử lý công việc.
Về tâm lý, tin nhắn ngoài giờ có thể gây lo lắng, bồn chồn, khiến người nhận suy nghĩ dai dẳng về nhiệm vụ. Về sinh lý, căng thẳng kích hoạt hệ thần kinh giao cảm và phản ứng hormone stress, khiến nhịp tim tăng, cơ bắp căng, cơ thể duy trì trạng thái tỉnh táo. Nếu xảy ra vào buổi tối, tình trạng này có thể làm chậm quá trình đi vào giấc ngủ.
Khi việc xử lý công việc ngoài giờ diễn ra thường xuyên, khả năng phục hồi sau ngày làm việc suy giảm. Người lao động dễ mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ và tiếp tục mang áp lực sang ngày hôm sau.
+ Làm thế nào nhận biết kiệt sức nghề nghiệp, thưa bác sĩ?
- Những dấu hiệu sớm gồm dễ cáu gắt, lo lắng, thiếu kiên nhẫn, giảm tập trung, hay quên, khó đưa ra quyết định hoặc thường xuyên suy nghĩ về công việc ngay cả khi đã tan làm. Một số người mất hứng thú với hoạt động từng yêu thích, ngủ không ngon, luôn cảm thấy thiếu năng lượng dù đã nghỉ ngơi.
Mệt mỏi thông thường thường cải thiện sau khi ngủ đủ, nghỉ ngơi hoặc giảm tải công việc. Trong khi đó, kiệt sức nghề nghiệp có xu hướng kéo dài, khó phục hồi, đi kèm cảm giác cạn kiệt năng lượng, thái độ tiêu cực hoặc xa cách với công việc và suy giảm hiệu quả làm việc.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), kiệt sức nghề nghiệp là hiện tượng phát sinh từ căng thẳng tại nơi làm việc kéo dài chưa được quản lý hiệu quả, biểu hiện qua ba khía cạnh: Cạn kiệt năng lượng, gia tăng khoảng cách tâm lý với công việc và giảm hiệu quả nghề nghiệp. Đây không phải chẩn đoán bệnh độc lập; những biểu hiện tương tự cũng có thể xuất hiện trong trầm cảm, rối loạn lo âu hoặc bệnh lý thể chất.
Đáng chú ý, căng thẳng kéo dài còn ảnh hưởng đến các mối quan hệ gia đình. Việc vừa ăn cơm vừa đọc email, vừa trò chuyện vừa trả lời tin nhắn khiến sự chú ý bị phân tán. Người thân có thể cảm thấy không được quan tâm, trong khi mệt mỏi tích lũy khiến người lao động dễ cáu gắt, thiếu kiên nhẫn.
Nghỉ ngơi thể chất chưa chắc là nghỉ ngơi tâm lý
+ Người lao động cần làm gì để thực sự phục hồi sau giờ làm, bác sĩ có thể bật mí?
- Nghỉ ngơi về thời gian chưa chắc đồng nghĩa với nghỉ ngơi về tâm lý. Một người có thể không phải đến cơ quan cuối tuần nhưng nếu vẫn liên tục kiểm tra tin nhắn, lo sợ bỏ lỡ nhiệm vụ thì não bộ vẫn ở trạng thái cảnh giác.
Người lao động nên chủ động thiết lập ranh giới giữa công việc và đời sống cá nhân. Trước khi nghỉ, có thể ghi lại những nhiệm vụ đã hoàn thành, việc còn tồn đọng và ưu tiên cho tuần tiếp theo. Nếu tính chất công việc cho phép, nên tắt thông báo ngoài giờ, quy định khung thời gian kiểm tra tin nhắn thay vì mở điện thoại liên tục.
Bên cạnh đó, cần dành thời gian cho vận động, đọc sách, gặp gỡ bạn bè, chăm sóc gia đình và duy trì giờ ngủ điều độ.
Người lao động nên tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn khi tình trạng mất ngủ, lo âu, buồn bã, dễ cáu gắt, mất hứng thú hoặc suy giảm tập trung kéo dài, ảnh hưởng đến sinh hoạt. Đặc biệt, không nên chủ quan khi phải dựa vào rượu bia, thuốc an thần hoặc chất kích thích để dễ ngủ, giảm lo lắng.
+ Doanh nghiệp cần thay đổi cách quản lý như thế nào để phòng ngừa kiệt sức nghề nghiệp?
- Doanh nghiệp cần có quy định rõ về việc gửi email, nhắn tin và yêu cầu phản hồi ngoài giờ; hạn chế giao việc không khẩn cấp vào buổi tối, ngày nghỉ. Với vị trí phải trực, cần thống nhất lịch trực và trách nhiệm xử lý tình huống.
Đồng thời, cần phân bổ khối lượng công việc phù hợp với nhân lực, thời hạn thực tế; không lấy việc trả lời tin nhắn nhanh, thường xuyên ở lại muộn hoặc luôn sẵn sàng ngoài giờ làm thước đo sự tận tâm.
Người quản lý cần biết nhận diện dấu hiệu kiệt sức, lắng nghe phản hồi và hỗ trợ nhân viên tìm kiếm chăm sóc chuyên môn khi cần. Doanh nghiệp cũng nên tạo cơ chế để người lao động phản ánh tình trạng quá tải mà không lo bị đánh giá tiêu cực.
Phòng ngừa kiệt sức nghề nghiệp không thể chỉ là trách nhiệm của cá nhân. Khi khối lượng công việc, thời gian làm việc và văn hóa luôn sẵn sàng phản hồi không thay đổi, nỗ lực nghỉ ngơi của người lao động khó mang lại hiệu quả bền vững.
+ Trân trọng cảm ơn bác sĩ!
