Cuộc đua bảo đảm nguồn cung khoáng sản thiết yếu đang trở nên cấp bách trước thềm cuộc gặp dự kiến giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Trong bối cảnh Bắc Kinh tiếp tục kiểm soát xuất khẩu nhiều loại kim loại chiến lược, các nhà sản xuất từ Mỹ đến Nhật Bản phải đối mặt với chi phí nguyên liệu tăng cao và nguy cơ gián đoạn nguồn cung.
Mức độ căng thẳng được thể hiện rõ qua chênh lệch giá giữa Trung Quốc và thị trường quốc tế. Theo dữ liệu của Argus Media, giá yttri tại châu Âu hiện cao gấp khoảng 125 lần so với Trung Quốc. Một tấn kim loại này được giao dịch ở mức khoảng 1,15 triệu USD, trong khi giá tại thị trường nội địa Trung Quốc chỉ vào khoảng 9.144 USD.
Khoảng cách tương tự cũng xuất hiện ở nhiều nguyên liệu quan trọng khác. Giá dysprosium và terbi trên thị trường quốc tế lần lượt cao gấp khoảng 20 lần và 8 lần so với Trung Quốc. Với Galili, người mua nước ngoài phải trả mức giá cao gấp 12 lần. Trước khi Bắc Kinh áp dụng các biện pháp hạn chế xuất khẩu, giá quốc tế chỉ nhỉnh hơn đôi chút so với giá trong nước.
Chi Hin Ling, trưởng bộ phận định giá kim loại khu vực châu Á tại Argus, cho biết tình trạng này đã âm ỉ trong khoảng 18 tháng, thay vì xuất hiện đột ngột. Tuy nhiên, khi nguồn cung ngày càng khó tiếp cận, các doanh nghiệp đang đổ xô tìm kiếm nguyên liệu thay thế.
Trung Quốc nắm lợi thế từ khâu khai thác đến chế biến
Sức ép nguồn cung bắt nguồn từ vị thế thống trị của Trung Quốc trong chuỗi giá trị khoáng sản thiết yếu. Nước này kiểm soát phần lớn hoạt động khai thác và chế biến nhiều loại nguyên liệu quan trọng, qua đó có khả năng tác động đáng kể đến lượng hàng xuất khẩu và giá cả trên thị trường quốc tế.
Năm 2025, Chủ tịch Tập Cận Bình triển khai các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với đất hiếm, bổ sung vào những hạn chế đã áp dụng đối với một số kim loại phụ khác. Các nguyên liệu này có vai trò quan trọng trong nhiều ngành công nghiệp, từ hàng không vũ trụ, quốc phòng, bán dẫn đến sản xuất nam châm cho xe điện.
Động thái của Bắc Kinh nhanh chóng tạo sức ép lên các nhà sản xuất nước ngoài. Washington đã nhiều lần thúc giục Trung Quốc thực hiện những cam kết về khoáng sản thiết yếu trong thỏa thuận đình chiến thương mại đạt được hồi tháng 10/2025. Trong cuộc điện đàm gần đây với Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong, Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer nhấn mạnh yêu cầu Bắc Kinh có những hành động cụ thể để thực thi các cam kết liên quan đến đất hiếm và nhiều mặt hàng khác.
Theo thỏa thuận, Mỹ đã bảo đảm được nguồn cung một số khoáng sản thiết yếu. Tuy nhiên, ông Greer cho biết lượng đất hiếm Trung Quốc cung cấp vẫn chưa đáp ứng kỳ vọng về khối lượng và tốc độ giao hàng. Thỏa thuận đình chiến dự kiến hết hạn trong khoảng hai tháng tới, khiến vấn đề nguồn cung tiếp tục trở thành một nội dung nhạy cảm trong quan hệ thương mại song phương.
Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình dự kiến gặp nhau tại hội nghị Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) ở Thâm Quyến vào tuần tới. Cuộc gặp được chú ý trong bối cảnh cả hai nền kinh tế đều có lợi ích lớn trong việc duy trì quan hệ thương mại ổn định, nhưng vẫn tồn tại bất đồng về các biện pháp kiểm soát xuất khẩu.
Nguồn cung thay thế chưa thể đáp ứng trong ngắn hạn
Trong số các kim loại chịu ảnh hưởng, yttri là trường hợp cho thấy rõ mức độ phụ thuộc vào Trung Quốc. Đây là nguyên liệu quan trọng trong ngành bán dẫn, đồng thời được sử dụng để tạo lớp phủ bảo vệ cho cánh quạt tua-bin khí và động cơ phản lực.
Kể từ khi các biện pháp kiểm soát xuất khẩu có hiệu lực vào tháng 4/2025, lượng yttri oxit Trung Quốc xuất khẩu chỉ còn khoảng hai phần năm mức trung bình của giai đoạn 2023-2024. Trong năm nay, gần như không có sản lượng nào được xuất sang Nhật Bản, trong khi lượng hàng đến Mỹ thấp hơn khoảng 70% so với giai đoạn trước năm 2025.
Việc tìm kiếm nguồn cung thay thế vì thế trở thành bài toán khó đối với các doanh nghiệp. David Merriman, giám đốc nghiên cứu tại công ty tư vấn khoáng sản thiết yếu Project Blue, nhận định nguồn cung bên ngoài Trung Quốc trong một đến hai năm tới sẽ rất hạn chế. Theo ông, khoảng cách lớn giữa giá bán trong nước Trung Quốc và giá tại các thị trường khác nhiều khả năng còn kéo dài ít nhất vài năm.
Chính quyền Trump đang thúc đẩy nỗ lực xây dựng chuỗi cung ứng ít phụ thuộc vào Trung Quốc, thông qua hỗ trợ các dự án khai thác trong nước và tại những quốc gia khác, trong đó có Australia. Tuy nhiên, việc phát triển một mỏ mới hay xây dựng cơ sở chế biến không thể giải quyết ngay tình trạng thiếu hụt. Những dự án này đòi hỏi vốn đầu tư lớn, công nghệ phù hợp và thời gian triển khai kéo dài.
Yttri là ví dụ điển hình. Hiện gần như không có nguồn khai thác đáng kể kim loại này bên ngoài Trung Quốc. Lynas Rare Earths, nhà sản xuất đất hiếm của Australia, dự kiến bắt đầu sản xuất tại nhà máy đang mở rộng ở Malaysia vào năm 2028. Điều đó đồng nghĩa thị trường vẫn phải dựa vào nguồn cung hiện có trong ít nhất vài năm tới.
Ramón Barúa, Giám đốc điều hành Aclara Resources – doanh nghiệp đang phát triển các dự án đất hiếm tại Chile và Brazil – cho rằng thách thức đối với nhà sản xuất bên ngoài Trung Quốc không chỉ là chi phí nguyên liệu mà còn là khả năng bảo đảm nguồn cung ổn định. Gần đây, công ty đã bổ sung yttri oxit có độ tinh khiết cao vào kế hoạch chế biến sâu, bên cạnh dysprosium và terbi.
Kho dự trữ trở thành biến số khó lường
Trong lúc các dự án khai thác mới chưa thể đi vào hoạt động, lượng nguyên liệu được tích trữ bên ngoài Trung Quốc có thể đóng vai trò quan trọng trong việc giảm bớt sức ép thị trường. Tuy nhiên, quy mô thực tế của những kho dự trữ này vẫn là một ẩn số.
Theo ông Barúa, lượng yttri hiện có bên ngoài Trung Quốc nhiều khả năng được tích lũy từ trước khi các biện pháp hạn chế xuất khẩu được áp dụng. Một phần nguyên liệu có thể vẫn nằm trong kho của các thương nhân, những người có thể trì hoãn bán ra để chờ giá tăng thêm.
Ông Ling của Argus cũng lưu ý rằng dữ liệu về dự trữ khoáng sản thiết yếu trên toàn cầu thiếu minh bạch. Vì vậy, thị trường khó xác định chính xác lượng hàng còn sẵn có cũng như thời điểm nguồn cung này được đưa ra giao dịch.
Tình trạng đó càng khiến giá cả dễ biến động. Khi một lượng hàng dự trữ bất ngờ được đưa ra thị trường, nguồn cung có thể cải thiện trong ngắn hạn. Ngược lại, nếu các nhà nắm giữ tiếp tục chờ giá cao hơn, tình trạng khan hiếm sẽ kéo dài và tạo thêm áp lực lên các doanh nghiệp phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu.
Khoảng cách giá hiện nay vì thế không đơn thuần phản ánh sự khác biệt giữa hai thị trường, mà còn cho thấy mức độ phân mảnh ngày càng lớn của chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược. Khi năng lực khai thác và chế biến ngoài Trung Quốc chưa đủ để bù đắp thiếu hụt, các nhà sản xuất quốc tế vẫn phải đối mặt với chi phí cao, nguồn hàng khó dự báo và rủi ro phụ thuộc vào các quyết định chính sách từ Bắc Kinh.
