Chiều 13/1, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (Học viện CTQG Hồ Chí Minh) đã tổ chức Chương trình Hội thảo khoa học cấp quốc gia: Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và Chủ nghĩa xã hội công nghệ - lý luận và thực tiễn.
Chủ trì Hội thảo có: GS, TS Nguyễn Xuân Thắng - Uỷ viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện CTQG Hồ Chí Minh, Chủ tịch Hội đồng lý luận Trung ương; PGS, TS Đoàn Minh Huấn - Uỷ viên Trung ương Đảng, Phó Giám đốc Học viện CTQG Hồ Chí Minh; GS, TS Tạ Ngọc Tấn - Nguyên Uỷ viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Lý luận Trung ương; PGS, TS Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Giám đốc Học viện CTQG Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương.
Chương trình có 2 Phiên gồm:
Phiên thứ nhất: Tham luận Những vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và chủ nghĩa xã hội công nghệ.
Phiên thứ hai: Bàn tròn Thực tiễn phát triển của chủ nghĩa xã hội công nghệ và định hướng chính sách đối với Việt Nam.
Phát biểu đề dẫn Hội thảo, GS, TS Nguyễn Xuân Thắng - Uỷ viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện CTQG Hồ Chí Minh, Chủ tịch Hội đồng lý luận Trung ương cho biết, hội thảo hôm nay tập trung trao đổi, làm rõ một vấn đề rất mới, có thể nói là lần đầu tiên được đặt ra một cách trực diện: chủ nghĩa xã hội trong bối cảnh công nghệ, hay cách gọi phổ biến hiện nay là chủ nghĩa xã hội công nghệ.
Theo GS, TS Nguyễn Xuân Thắng, trên thực tế, “chủ nghĩa xã hội công nghệ” mới chỉ là một cách gọi bước đầu. Nội hàm của vấn đề này còn rộng, còn sâu và cần tiếp tục được nghiên cứu, phân tích một cách hệ thống, khoa học. Chính vì vậy, Học viện CTQG Hồ Chí Minh phối hợp với Hội đồng Lý luận Trung ương đã lựa chọn chủ đề này, với mong muốn cùng các nhà khoa học nhận diện, phân tích những biến đổi lớn đang diễn ra, qua đó làm rõ thêm cơ sở lý luận và thực tiễn cho sự phát triển của chủ nghĩa xã hội trong điều kiện mới.
GS, TS Nguyễn Xuân Thắng cũng nêu rõ: Cuộc cách mạng khoa học – công nghệ hiện đại, với hạt nhân là công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, tự động hóa và các hệ thống thông minh, đang làm biến đổi sâu sắc bản chất của lực lượng sản xuất, phương thức tổ chức sản xuất, phân phối và trao đổi, đồng thời tái cấu trúc toàn diện các quan hệ kinh tế – xã hội và cấu trúc quyền lực trên phạm vi toàn cầu.
Trong bối cảnh đó, các con đường phát triển và xây dựng chủ nghĩa xã hội hiện đại đều buộc phải vận động, điều chỉnh để thích ứng với một trình độ phát triển mới của lực lượng sản xuất. "Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV đã nhấn mạnh đến 'chất lượng mới' của sự phát triển, phản ánh những biến đổi mang tính thời đại về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và khoa học – công nghệ. Có thể nói, đây là một bước ngoặt lớn của lịch sử phát triển nhân loại", ông Nguyễn Xuân Thắng nhấn mạnh.
Qua phân tích, GS, TS Nguyễn Xuân Thắng cho biết, giữa chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và những thảo luận về chủ nghĩa xã hội công nghệ có những điểm tương đồng nhất định trong cách thức vận hành lực lượng sản xuất. Tuy nhiên, sự khác biệt căn bản nằm ở quan hệ sản xuất, ở chế độ sở hữu và mục tiêu phát triển. "Nếu chủ nghĩa tư bản đặt mục tiêu tối đa hóa lợi ích tư nhân, thì mô hình phát triển của chúng ta đặt con người làm trung tâm, hướng tới lợi ích của xã hội và cộng đồng, bảo đảm phát triển bao trùm, bền vững, không để ai bị bỏ lại phía sau", ông Thắng nêu rõ.
Chính vì vậy, theo GS, TS Nguyễn Xuân Thắng, cách thức tổ chức, khai thác và quản trị công nghệ, dữ liệu và thị trường số trong mô hình xã hội chủ nghĩa sẽ có nhiều khác biệt so với chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số – đây là vấn đề cần tiếp tục được phân tích sâu trong các tham luận.
Về chủ nghĩa xã hội công nghệ, GS, TS Nguyễn Xuân Thắng cho biết, đặc trưng cốt lõi của mô hình này là phát triển công nghệ vì con người, vì tiến bộ và công bằng xã hội. Công nghệ tự thân có thể tạo ra giá trị lớn, chi phí thấp, thậm chí miễn phí, nhưng điều quyết định là cách quản trị, định hướng và sử dụng công nghệ đó.
Cùng với đó, trong mô hình chủ nghĩa xã hội công nghệ, dữ liệu, tri thức và công nghệ cốt lõi được coi là tài nguyên xã hội, được quản lý và khai thác vì lợi ích chung. Dữ liệu công dân phải được bảo vệ như một quyền cơ bản; dữ liệu công được sử dụng để nâng cao chất lượng dịch vụ công, hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng, thúc đẩy phát triển bao trùm, chứ không trở thành công cụ trục lợi hay kiểm soát cực đoan.
GS, TS Nguyễn Xuân Thắng nhấn mạnh vai trò của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là hết sức quan trọng – không chỉ điều tiết thị trường, mà còn kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, đầu tư vào hạ tầng số, cơ sở dữ liệu dùng chung, gắn phát triển khoa học – công nghệ với giáo dục, đào tạo và an sinh xã hội. Thông qua các chính sách học tập suốt đời, bảo hiểm xã hội thích ứng và hỗ trợ chuyển đổi việc làm, Nhà nước phải làm chủ và điều tiết tác động của công nghệ, để biến tiến bộ công nghệ thành động lực giải phóng con người, thay vì đẩy họ vào nguy cơ bị loại bỏ.
Sự khác biệt căn bản giữa chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và chủ nghĩa xã hội công nghệ nằm chính ở hệ giá trị và mục tiêu phát triển. Cả hai đều dựa trên nền tảng công nghệ hiện đại, nhưng một bên đặt lợi nhuận và tích lũy tư bản làm trung tâm, còn bên kia đặt con người, công bằng và phát triển bền vững làm giá trị cốt lõi.
GS, TS Nguyễn Xuân Thắng cũng nêu rõ: Đối với Việt Nam, việc nghiên cứu, đối chiếu hai mô hình này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quá trình hoàn thiện nhận thức lý luận về đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, góp phần phục vụ xây dựng và phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
