Quy định về phân cấp, phân quyền trong lập và phê duyệt quy hoạch được đại biểu Thạch Phước Bình (tỉnh Vĩnh Long) cho biết, luật hiện hành phân định khá rõ ràng giữa thẩm quyền Trung ương - địa phương nhưng vẫn còn cứng nhắc, khiến nhiều quy hoạch thấp tầng bị kéo dài thủ tục.
Dự thảo mở rộng quyền cho UBND cấp tỉnh trong việc lập, phê duyệt và phân cấp cho cấp xã đối với một số loại quy hoạch chi tiết.
Tuy nhiên, theo đại biểu, phân quyền mạnh phải đi kèm cơ chế điều phối để tránh tình trạng manh mún quy hoạch và phát triển không đồng bộ.
Hoạt động quy hoạch cấp xã/phường có thể phát sinh thiếu đất hạ tầng thiết yếu như nghĩa trang, bãi rác, trạm xử lý nước thải… Do đó, cần thiết lập cơ chế điều phối cấp tỉnh hoặc hội đồng quy hoạch liên phường – liên xã để đảm bảo thống nhất về không gian và hạ tầng kỹ thuật – xã hội.
Đồng tình với nội dung dự thảo về thẩm quyền phê duyệt quy hoạch tại Điều 41, dự thảo luật mở rộng phân cấp, ủy quyền cho UBND cấp xã trong phê duyệt một số loại quy hoạch. Đại biểu Nguyễn Tâm Hùng (Thành phố Hồ Chí Minh) đánh giá cao chủ trương phân quyền mạnh mẽ này, song để phù hợp với năng lực của đội ngũ cán bộ, đại biểu đề nghị xem xét, bổ sung điều kiện phân cấp, gắn với năng lực cơ quan chuyên môn và chế độ tập huấn bắt buộc.
“Nếu không được quy định rõ cấp xã sau khi sắp xếp, rất dễ bị lúng túng, dẫn tới quy hoạch chậm tiến độ, hoặc không bảo đảm chất lượng”, đại biểu Nguyễn Tâm Hùng nêu quan điểm.
Đại biểu Triệu Ngọc Diễm (Thành phố Cần Thơ) cho rằng, quy định UBND cấp tỉnh quyết định phân cấp, ủy quyền cho UBND cấp xã phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch, quy hoạch chung xã khi có đủ điều kiện về tổ chức bộ máy, nhân sự năng lực tại khoản 2 Điều 41 là chưa phù hợp với thực tế và không đảm bảo tính hiệu quả thực thi nhiệm vụ.
Đại biểu cho biết, trong bối cảnh phân cấp, phân quyền cho chính quyền cấp cơ sở, nếu chính quyền cấp xã chưa hoặc không đủ điều kiện, ai sẽ làm thay nhiệm vụ phê duyệt quy hoạch.
Tiêu chí để đánh giá cấp xã đủ điều kiện về tổ chức, bộ máy nhân sự, đặc biệt là phạm vi, năng lực chưa rõ và rất khó để đánh giá định lượng. Nếu đơn vị không đáp ứng yêu cầu về năng lực, cơ chế chịu trách nhiệm sẽ như thế nào khi giao nhiệm vụ cho tổ chức hoặc là các cơ quan quản lý nhà nước về quy hoạch, dễ dẫn đến quá tải cho các đơn vị đó; và không thể thực hiện nguyên tắc phân cấp, phân quyền gắn tới trách nhiệm cụ thể.
Do đó, đại biểu đề xuất UBND cấp tỉnh quyết định phân cấp, ủy quyền cho UBND cấp xã phê duyệt nhiệm vụ để phù hợp với tình hình thực tế; đồng thời có giải pháp để UBND cấp xã và các đơn vị có liên quan hoàn thiện điều kiện về tổ chức bộ máy, nhân sự, năng lực của chính quyền cấp xã, cũng như giao đơn vị chuyên môn hướng dẫn, để công tác phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch, quy hoạch chung cấp xã đảm bảo theo quy định.
Cũng quan tâm đến quy định về phân công trách nhiệm lập quy hoạch, đại biểu Nguyễn Thị Sửu (Thành phố Huế) cho biết, khoản 3 a Điều 17 dự thảo luật quy định: UBND tỉnh có thể phân cấp trách nhiệm lập quy hoạch cho cơ quan quản lý khu chức năng và UBND xã.
Đây là hướng đi đúng, nhằm phát huy tính chủ động của địa phương, tuy nhiên vẫn thiếu tiêu chí phân công, chưa có quy định về năng lực tối thiểu của cơ quan, hoặc UBND cấp xã được giao nhiệm vụ; chưa có cơ chế phối hợp trong trường hợp cả hai cơ quan cùng tham gia lập quy hoạch, nhưng không có cơ chế phối hợp và trách nhiệm pháp lý, dễ dẫn đến chồng chéo và xung đột.
Vì vậy, đại biểu đề xuất bổ sung tiêu chí phân công, như đội ngũ quy hoạch sư, kỹ sư có năng lực công nghệ thông tin và quản lý không gian, có khả năng tiếp cận dữ liệu; quy định rõ cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý khu chức năng và UBND cấp xã; giao Chính phủ quy định chi tiết về trách nhiệm, thủ tục, phối hợp và điều kiện phân công, nhằm bảo đảm tính đồng bộ, tránh xung đột trong tổ chức không gian và sử dụng đất; đồng thời nâng cao chất lượng quy hoạch.
Cho ý kiến về nội dung về thẩm quyền tổ chức lập quy hoạch giữa các chủ thể quản lý khu chức năng và UBND cấp xã tại Điều 17, đại biểu Nguyễn Tâm Hùng (Thành phố Hồ Chí Minh) cho biết, dự thảo luật phân định trách nhiệm giữa hai chủ thể này, song để tránh xung đột thẩm quyền, đại biểu đề nghị Cơ quan soạn thảo xem xét, bổ sung nguyên tắc phối hợp bắt buộc theo mô hình: cơ quan thống nhất đầu mối, cơ quan phối hợp hỗ trợ.
Trong đó, trách nhiệm quyết định cuối cùng phải được xác định rõ, để nâng cao tính giải trình và thuận lợi trong quá trình phối hợp tổ chức triển khai thực hiện.
Tại Phiên họp, nhiều đại biểu cũng cho ý kiến về quy hoạch chung xã tại Điều 29 của dự thảo luật. Đại biểu Phạm Văn Hòa (tỉnh Đồng Tháp) thống nhất cao giao thẩm quyền thực hiện quy hoạch cấp xã, nhưng sau khi tiến hành sắp xếp đơn vị hành chính, không gian, phạm vi quy hoạch rộng hơn khi sáp nhập các xã với nhau.
Đối với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất cấp xã, đại biểu thống nhất giao cho cấp xã thực hiện quy hoạch nhưng cần thực hiện theo quy hoạch chung của tỉnh. Đại biểu cũng lo ngại, cán bộ cấp xã thực hiện nhiệm vụ quy hoạch thiếu, cần có sự hỗ trợ tích cực của tỉnh trong việc thẩm định, phê duyệt quy hoạch.
Đại biểu Nguyễn Thị Sửu (Thành phố Huế) cho biết, khoản 3 Điều 41 giao thẩm quyền phê duyệt quy hoạch chung xã cho UBND cấp xã là bước tiến trong phân cấp, nhưng còn thiếu các điều kiện đủ để đảm bảo chất lượng, yêu cầu thẩm định trước khi phê duyệt, cơ chế giám sát từ cấp tỉnh, giảm nguy cơ xung đột với quy hoạch cấp cao hơn.
Do đó, đại biểu đề xuất xác định rõ điều kiện để phân cấp cho xã, như: có bộ máy chuyên môn về quy hoạch, có nhân sự, có chứng chỉ hành nghề, có hạ tầng số hỗ trợ trong công tác hoạch, yêu cầu thẩm định trước khi phê duyệt.
Đồng thời, UBND tỉnh vẫn phải là cơ quan chịu trách nhiệm pháp lý nếu quy hoạch xã vi phạm quy hoạch cấp cao hơn, nhằm bảo đảm chất lượng quy hoạch, tránh tình trạng mạnh ai lấy làm.
Đối với quy định về nguyên tắc trong hoạt động quy hoạch, đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (Thành phố Cần Thơ) cho biết, Điều 38 dự thảo luật quy định giao cơ quan chuyên môn về quy hoạch đô thị và nông thôn thuộc UBND cấp xã thẩm định nhiệm vụ quy hoạch đô thị và nông thôn cấp xã.
Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, nội dung bảo đảm tính độc lập về lập và thẩm định theo quy hoạch sẽ khó thực thi trong thực tế, vì hiện nay chỉ có một phòng chức năng cấp xã làm nhiệm vụ này là phòng kinh tế hoặc kinh tế hạ tầng và đô thị, vừa làm nhiệm vụ tham mưu, tổ chức lập quy hoạch, vừa phải làm nhiệm vụ thẩm định theo thẩm quyền. Trong khi đơn vị khác trực thuộc UBND cấp xã lại không có chức năng chuyên môn trong lĩnh vực này.
Có cùng lo ngại trên, đại biểu Thạch Phước Bình (tỉnh Vĩnh Long) cho biết, trong quá trình xây dựng Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, nội dung liên quan đến Quy hoạch chung xã – đặc biệt sau khi bỏ Quy hoạch chung huyện – đang trở thành một vấn đề quan trọng, cần được phân tích thấu đáo để bảo đảm tính khả thi khi Luật có hiệu lực từ năm 2026.
Bởi, việc bãi bỏ Quy hoạch chung huyện đã làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc tầng nấc quy hoạch. Trước đây, huyện đóng vai trò là tầng đệm giải quyết những bài toán không gian mang tính liên xã như hạ tầng dùng chung, nghĩa trang, bãi rác, thủy lợi, giao thông trục chính.
Nay trách nhiệm này “dồn” xuống cấp xã – trong khi phạm vi xã được mở rộng sau sáp nhập, còn năng lực quản lý, dữ liệu và tư vấn quy hoạch ở cấp xã còn nhiều hạn chế. Điều này sẽ tạo ra khoảng trống quản lý nếu không có cơ chế thay thế phù hợp.
Hơn nữa, tại nhiều địa phương, xã đã có các đồ án quy hoạch nông thôn mới, quy hoạch đô thị mở rộng hoặc các quy hoạch tích hợp về đất đai. Việc bắt buộc lập Quy hoạch chung xã mới cho tất cả các xã tạo nguy cơ chồng chéo, khiến cán bộ cơ sở lúng túng không biết căn cứ vào quy hoạch nào, đồng thời phát sinh thêm chi phí và thủ tục.
Do vậy, điều cốt lõi cần được làm rõ là: Quy hoạch chung xã có quan hệ như thế nào với các đồ án phong phú đang tồn tại, và liệu có cần lập mới toàn diện hay chỉ nên nâng cấp, tích hợp.
Thực tiễn triển khai cũng cho thấy một bất cập lớn là sự thiếu liên thông giữa quy hoạch và triển khai dự án. Nhiều dự án đã có chủ trương đầu tư nhưng bị “tắc” vì chưa kịp cập nhật vào kế hoạch sử dụng đất hoặc chưa được thể hiện trong các đồ án quy hoạch.
Nếu Quy hoạch chung xã chỉ là một lớp giấy tờ nữa mà không gắn với cơ chế cập nhật kế hoạch sử dụng đất, thì tình trạng “quy hoạch chạy sau dự án” sẽ không được giải quyết.
Ngoài ra, thủ tục thu hồi đất và tái định cư hiện nay còn nhiều bước trung gian, áp dụng cứng nhắc, gây chậm tiến độ cho các dự án dù đa số người dân đã đồng thuận.
Thậm chí, nhiều dự án đấu giá đất đã đáp ứng đầy đủ các điều kiện về xây dựng, môi trường, phòng cháy chữa cháy nhưng vẫn phải xin lại chủ trương đầu tư, dẫn đến trùng lặp và kéo dài thời gian thực hiện.
Từ những bất cập trên, đại biểu Thạch Phước Bình kiến nghị không áp dụng cứng nhắc yêu cầu lập Quy hoạch chung xã cho tất cả các xã. Nên phân loại xã theo mức độ đô thị hóa và chất lượng đồ án hiện có. Với những xã đã có quy hoạch nông thôn mới hoặc đồ án tích hợp chất lượng, chỉ cần chuyển hóa, bổ sung, không lập mới từ đầu.
Quy hoạch chung xã phải thực sự là một quy hoạch tích hợp, kế thừa nội dung của quy hoạch nông thôn mới, quy hoạch đô thị và quy hoạch sử dụng đất, áp dụng nguyên tắc “một không gian – một bộ quy hoạch”.
Cần thiết lập cơ chế điều phối liên xã ở cấp tỉnh để xử lý các vấn đề vượt khỏi quy mô một xã, đặc biệt là hạ tầng thiết yếu và các công trình dùng chung.
Bỏ quy hoạch sử dụng đất độc lập ở cấp xã tại những nơi đã có quy hoạch tích hợp; đồng thời xây dựng cơ chế cập nhật nhanh kế hoạch sử dụng đất theo dự án đã có chủ trương đầu tư.
Đồng thời, rút gọn thủ tục thu hồi đất và chấp thuận chủ trương đầu tư, cho phép áp dụng trình tự đặc thù đối với các dự án có tỷ lệ đồng thuận cao, đồng thời bảo đảm minh bạch và quyền lợi của người dân.
