Từ những dòng sông bị lãng quên đến “trục xanh” của đô thị
Trong lịch sử hình thành và phát triển, Hà Nội luôn gắn với các dòng sông như sông Hồng, sông Đuống, sông Nhuệ, sông Tô Lịch cùng mạng lưới sông, hồ, mặt nước đan xen đã tạo nên cấu trúc tự nhiên đặc biệt, đồng thời lưu giữ những lớp trầm tích lịch sử, văn hóa của Thăng Long.
Tuy nhiên quá trình đô thị hóa nhanh đã khiến quan hệ giữa đô thị và sông ngòi ngày càng lỏng lẻo. Nhiều dòng sông bị biến thành kênh thoát nước, tiếp nhận nước thải.
Hành lang hai bên bị lấn chiếm hoặc chia cắt bởi hạ tầng giao thông và các khu đô thị. Khi chức năng sinh thái bị suy giảm, giá trị cảnh quan, văn hóa và kinh tế của sông cũng bị kéo giảm theo.
Sông Hồng từng là tuyến giao thương quan trọng, là không gian sinh tồn và chứng kiến sự phát triển của kinh thành Thăng Long. Sông Tô Lịch từng là một tuyến giao thông thủy quan trọng gắn với đời sống cư dân đô thị.
Thực tế đáng buồn khi sông Tô Lịch suốt một thời gian dài dường như đã trở thành nơi để chứa nước thải khiến người dân đi qua phải bịt mũi, cố gắng di chuyển thật nhanh.
Theo KTS Trần Huy Ánh - Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, nhìn vào lịch sử phát triển của các đô thị lớn trên thế giới có thể thấy, hầu hết những thành phố nổi tiếng đều gắn với một dòng sông biểu tượng.
Các dòng sông này thường trải qua một quy luật phát triển tương đồng, ban đầu là cái nôi hình thành đô thị, nuôi dưỡng đời sống và giao thương. Nhưng khi đô thị hóa, công nghiệp hóa diễn ra mạnh mẽ, nhiều dòng sông dần bị bê tông hóa, khai thác quá mức và đánh mất các giá trị tự nhiên.
Chỉ khi phải đối mặt với ô nhiễm môi trường, ngập lụt, suy giảm đa dạng sinh học và chất lượng sống, nhiều thành phố mới thay đổi tư duy.
Thay vì tìm cách chinh phục hay kiểm soát hoàn toàn dòng sông, họ lựa chọn khôi phục mối quan hệ hài hòa giữa đô thị và thiên nhiên. Quy hoạch sông thành công không phải là tìm cách chế ngự thiên nhiên, mà là học cách thích ứng với thiên nhiên, KTS.Trần Huy Ánh nhấn mạnh.
Quy hoạch 100 năm phải trả lại vị thế cho các dòng sông
Từ London, Paris đến Seoul, những dòng sông đã trở thành biểu tượng và động lực phát triển của các đô thị hiện đại. Một đô thị hiện đại không thể chỉ tìm cách “đưa nước ra khỏi thành phố” nhanh nhất có thể mà quan trọng là phải bảo vệ hành lang sông, kiểm soát nguồn xả thải, phục hồi hệ sinh thái và dành đủ không gian cho mặt nước.
Khi đó, mỗi dòng sông có thể trở thành một “hạ tầng xanh” góp phần điều hòa khí hậu, giảm ngập úng, cải thiện chất lượng không khí và tạo thêm những không gian sinh hoạt cộng đồng.
Trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm được thông qua, sông Hồng lần đầu tiên được xác lập là trục cảnh quan sinh thái, văn hóa và động lực phát triển mới của Thủ đô.
Ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội đánh giá, đây là bước ngoặt mang tính chiến lược và toàn diện, có thể làm thay đổi diện mạo đô thị Hà Nội trong giai đoạn tới.
Chuyển biến đầu tiên và quan trọng nhất là thay đổi cấu trúc đô thị từ phát triển đơn tâm sang đa cực, đa trung tâm, lấy sông Hồng làm trục lõi trung tâm của đô thị lịch sử nghìn năm. Tư duy phát triển mới sẽ tạo ra sự liên kết thuận lợi, hài hòa và đồng bộ cho cả hai bên sông.
Không gian ven sông sẽ được tái cấu trúc theo hướng mở, tăng cường các khu vực cây xanh, công viên, bãi bồi, vừa bảo tồn hệ sinh thái vừa tạo không gian công cộng cho người dân.
Với tầm nhìn hàng trăm năm, Hà Nội cần chuyển sang tư duy sống cùng sông, coi mặt nước là hạ tầng tự nhiên quan trọng ngang với những hệ thống hạ tầng kỹ thuật khác.
Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, không chỉ sông Hồng mà sông Tô Lịch, sông Nhuệ và các dòng sông khác cũng cần được phục hồi theo hướng vừa bảo đảm chức năng thủy lợi, tiêu thoát nước, vừa cải thiện chất lượng môi trường, tạo dựng không gian công cộng và kết nối các khu vực đô thị.
Đánh thức giá trị sông ngòi cũng chính là đánh thức những giá trị cốt lõi của Thủ đô. Khi những dòng sông được trả lại không gian, được làm sạch và kết nối với đời sống đô thị, Hà Nội sẽ không chỉ có thêm những công viên hay tuyến cảnh quan mới mà có thêm một cấu trúc phát triển bền vững.
