Với 433/439 đại biểu Quốc hội có mặt biểu quyết tán thành (chiếm 91,54%), Quốc hội khóa XV đã chính thức thông qua Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi).
Luật quy định, các cơ sở giáo dục đại học được tham gia hoạt động giáo dục nghề nghiệp ở một số ngành, lĩnh vực phù hợp với định hướng phát triển các lĩnh vực ưu tiên như nghệ thuật, thể thao, đào tạo giáo viên, quốc phòng, an ninh, nhằm bảo đảm tính đặc thù, tăng cường liên thông giữa các trình độ đào tạo, đồng thời không làm ảnh hưởng đến mục tiêu và sứ mạng riêng của giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học.
Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận về vấn đề này, TS Hoàng Ngọc Vinh, Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho rằng, chúng ta cần tránh tình trạng một số trường đại học lợi dụng đào tạo cao đẳng để gia tăng nguồn thu, trong khi sao nhãng sứ mệnh cốt lõi là đào tạo đại học và phát triển nghiên cứu khoa học, dẫn tới phân tán nguồn lực và suy giảm chất lượng.
+ Việc cho phép các trường đại học đủ điều kiện được đào tạo hệ cao đẳng được xem là bước mở quan trọng về thể chế. Theo ông, thay đổi này xuất phát từ nhu cầu thực tiễn nào của thị trường lao động và những hạn chế nào của mô hình tách biệt hiện nay?
- Việc cho phép đại học đủ điều kiện đào tạo cao đẳng xuất phát từ nhu cầu rất thực tế: Thị trường đang thiếu kỹ thuật viên bậc cao “làm được việc ngay”, trong khi mạng lưới giáo dục nghề nghiệp ở nhiều nơi còn manh mún, trùng ngành, có chỗ thiếu năng lực đào tạo ngành mới; thêm nữa, thực tế đã có địa phương sáp nhập trường cao đẳng vào đại học, nên nếu “cấm” cao đẳng trong đại học thì vừa gây sốc, vừa lãng phí cơ sở vật chất và làm đứt mạch cung ứng nhân lực kỹ thuật.
Hạn chế của mô hình tách biệt hiện nay là đôi khi “ngăn sông cấm chợ” quá chặt, thiếu các lộ trình tích lũy – liên thông linh hoạt theo nhu cầu người học và doanh nghiệp, nhưng mở cửa cũng phải cảnh giác động cơ “mở để hút tuyển sinh”, biến cao đẳng thành công cụ cứu chỉ tiêu.
+ Ở góc độ quy hoạch mạng lưới, liệu quy định mới có tạo ra sự “tái phân bổ” nguồn tuyển sinh giữa đại học – cao đẳng và tác động này sẽ ảnh hưởng ra sao đến mục tiêu cân đối cung – cầu nhân lực kỹ thuật của Việt Nam trong thập niên tới?
- Quy định mới sẽ tạo tái phân bổ nguồn tuyển sinh: Thương hiệu “đại học” thường hút hơn “cao đẳng”, nên nếu không có van điều tiết, người học sẽ dồn về “cao đẳng trong đại học”, khiến nhiều trường cao đẳng độc lập khó tuyển và hệ thống giáo dục nghề nghiệp bị teo lại và có nguy cơ ảnh hưởng đến các trường nghề ngoài công lập đã đầu tư rất lớn cho đào tạo nghề.
Điều này có thể làm lệch mục tiêu cân đối cung – cầu nhân lực kỹ thuật: Thay vì tăng người “ra nghề”, lại tăng người “giữ chỗ để lên đại học”. Ngược lại, nếu gắn chặt chỉ tiêu cao đẳng với nhu cầu địa phương/doanh nghiệp theo cụm ngành, khoanh rõ ngành được mở và bắt buộc công khai dữ liệu việc làm, thì cao đẳng trong đại học có thể lấp khoảng trống kỹ năng ở những nơi giáo dục nghề nghiệp chưa kịp củng cố sau sắp xếp.
+ Một số chuyên gia lo ngại sự tham gia của đại học vào đào tạo cao đẳng có thể làm “xô lệch” mạng lưới của hệ thống giáo dục nghề nghiệp. Theo ông, thách thức lớn nhất ở đây là gì: Cơ chế quản lý, chuẩn đầu ra, hay kiểm định chất lượng?
- Lo ngại “xô lệch” quy hoạch mạng lưới giáo dục nghề nghiệp và làm méo mó sứ mệnh của cơ sở giáo dục nghề nghiệp là có thật, và thách thức lớn nhất là lệch chuẩn đầu ra và lệch triết lý đào tạo: Cao đẳng đúng nghĩa phải nặng thực hành, học để làm, trong khi một số đại học giảng viên lại có thói quen dạy đại học thiếu gắn với thực hành, dễ biến cao đẳng thành phiên bản đại học rút gọn, đào tạo người học thành nửa thầy nửa thợ.
Cơ chế quản lý và kiểm định quan trọng, nhưng nếu chuẩn đầu ra nghề và tỷ lệ thực hành/thực tập doanh nghiệp không được “cột chặt” và đo bằng năng lực làm việc thực tế. Điều này dễ dẫn tới quản lý qua mặt cơ quan chức năng để được đào tạo. Chưa kể đến mớ 'hổ lốn' kiểm định cơ sở giáo dục đại học theo các tiêu chuẩn tiêu chuẩn sứ mệnh, mục tiêu, tổ chức bộ máy...do có sự khác nhau giữa kiểm định cơ sở giáo dục đại học và cơ sở giáo dục nghề nghiệp.
+ Theo ông những tiêu chí nào phải được đặt ra bắt buộc để một trường đại học được cấp phép đào tạo cao đẳng nhằm bảo đảm chất lượng thực hành đúng bản chất của giáo dục nghề nghiệp?
- Việc cấp phép cho cơ sở giáo dục đại học tham gia đào tạo trình độ cao đẳng phải dựa trên các tiêu chí bắt buộc, tuyệt đối không được ‘linh động’ hay nới lỏng.
Trước hết, ngành, nghề đề xuất đào tạo phải xuất phát từ nhu cầu nhân lực thực tế của địa phương mà các cơ sở giáo dục nghề nghiệp hiện hữu chưa đáp ứng được về số lượng hoặc chất lượng; hoặc trong trường hợp trường cao đẳng được sáp nhập, nâng cấp thành đại học nhưng vẫn còn đội ngũ giảng viên chủ yếu có năng lực đào tạo ở trình độ cao đẳng, trung cấp cần được khai thác hiệu quả.
Đồng thời, cơ sở đào tạo phải bảo đảm đầy đủ điều kiện về cơ sở vật chất, có liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp để tổ chức đào tạo thực hành; chương trình đào tạo được thiết kế phù hợp với Khung trình độ quốc gia ở trình độ cao đẳng; đội ngũ giảng viên đáp ứng chuẩn năng lực, đặc biệt là kỹ năng thực hành nghề nghiệp; và các chương trình cao đẳng đào tạo trong trường đại học phải được kiểm định theo bộ tiêu chuẩn riêng, tách bạch với kiểm định chương trình đại học.
+ Theo ông, đâu là những việc cần làm ngay để tránh tình trạng “mạnh ai nấy mở”, đồng thời xây dựng hệ sinh thái giáo dục nghề nghiệp – đại học liên thông, minh bạch và thực sự phục vụ nhu cầu doanh nghiệp?
- Để tránh tình trạng ‘mạnh ai nấy mở’ và hình thành một hệ sinh thái giáo dục nghề nghiệp – giáo dục đại học liên thông, minh bạch, thực chất và phục vụ trực tiếp nhu cầu của doanh nghiệp, cần triển khai đồng bộ một số giải pháp căn cơ.
Theo đó, các ngành, nghề được phép đào tạo trình độ cao đẳng trong trường đại học phải xuất phát từ nhu cầu nhân lực cụ thể của vùng, địa phương và năng lực đào tạo thực hành thực chất, tuyệt đối không chạy theo các ‘ngành hot’.
Đào tạo cao đẳng phải đúng bản chất của cao đẳng, không biến thành ‘đại học thu nhỏ’ hay ‘đại học em’ trong trường đại học. Doanh nghiệp phải tham gia xuyên suốt từ khâu xây dựng chương trình, tổ chức thực tập, đến đánh giá năng lực người học; đây cần được coi là điều kiện bắt buộc để cấp phép, thay vì những thỏa thuận hợp tác hình thức nhằm làm đẹp hồ sơ.
Cùng với đó, toàn bộ thông tin về tuyển sinh, đào tạo và việc làm sau tốt nghiệp phải được công khai trên nền tảng số để xã hội giám sát. Công tác hậu kiểm cần được thực hiện nghiêm túc, theo nguyên tắc ‘mở được thì phải đóng được’, nhằm bảo đảm đào tạo cao đẳng thực sự tạo ra đội ngũ kỹ thuật viên bậc cao, có tay nghề vững, thay vì trở thành con đường vòng liên thông lên đại học.
Đồng thời, cần tránh tình trạng một số trường đại học lợi dụng đào tạo cao đẳng để gia tăng nguồn thu, trong khi sao nhãng sứ mệnh cốt lõi là đào tạo đại học và phát triển nghiên cứu khoa học, dẫn tới phân tán nguồn lực và suy giảm chất lượng.
+ Trân trọng cảm ơn TS Hoàng Ngọc Vinh!
