Khi di sản trở thành trải nghiệm sống
Theo nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát (làng cổ Đường Lâm, Sơn Tây, Hà Nội), có ba yếu tố khiến các di tích, không gian văn hóa ngày càng thu hút công chúng trẻ.
Trước hết là nhu cầu tìm về những giá trị chung của cộng đồng. Trong những dịp như Quốc khánh 2/9, cảm xúc về lịch sử, đất nước và niềm tự hào dân tộc trở nên mạnh mẽ hơn. Người trẻ không chỉ muốn vui chơi mà còn mong muốn được hòa mình vào một không khí có ý nghĩa.
Thứ hai là cách các di tích và không gian văn hóa đang thay đổi phương thức tiếp cận công chúng. Những nơi trước đây thường được nhìn nhận là không gian “đi xem hiện vật”, nay đã trở thành nơi trải nghiệm, chụp ảnh, thưởng thức nghệ thuật, tham gia workshop, gặp gỡ nghệ nhân... “Khi văn hóa trở thành một trải nghiệm sống thì nó gần với giới trẻ hơn rất nhiều”, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát nhận định.
Yếu tố thứ ba là mạng xã hội đã làm thay đổi cách con người lựa chọn điểm đến. Một hình ảnh đẹp, câu chuyện thú vị hay trải nghiệm độc đáo có thể khiến một di tích nhanh chóng được chia sẻ rộng rãi. Theo ông, đây là cơ hội lớn để di sản bước ra khỏi phạm vi của những người vốn đã quan tâm đến văn hóa. Tuy nhiên, sự lan tỏa trên mạng xã hội chỉ nên được xem là bước khởi đầu.
Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát cho rằng không nên chỉ coi những dịp lễ là thời điểm để đón khách mà cần xem đó là điểm bắt đầu của một hành trình văn hóa.
Một người đến di tích trong dịp 2/9, chụp một bức ảnh rồi ra về mới chỉ dừng ở mức “tiếp xúc”. Nhưng nếu sau chuyến đi, họ có một câu chuyện muốn tìm hiểu thêm, một nghề thủ công muốn trải nghiệm, một nghệ nhân muốn gặp lại hoặc một chương trình văn hóa muốn tiếp tục tham dự, thì khi đó sự kết nối mới thực sự được hình thành.
Muốn làm được điều này, các thiết chế văn hóa cần xây dựng chương trình hoạt động quanh năm, thay vì chỉ tập trung vào lễ, Tết. Những chuỗi trải nghiệm có thể được tổ chức theo tháng, theo mùa, theo nghề, theo câu chuyện lịch sử hoặc dành riêng cho từng nhóm công chúng. “Nói cách khác, sự kiện là cái ‘móc’, còn trải nghiệm liên tục mới tạo thành thói quen văn hóa”, ông nhấn mạnh.
Từ một công trình kiến trúc đẹp, chẳng hạn, có thể kể câu chuyện về người xây dựng, nguồn gốc của hoa văn, lý do hình thành hoặc cách người xưa sử dụng không gian. Sau đó, công chúng được tham gia những trải nghiệm trực tiếp như làm sản phẩm thủ công, nghe nghệ nhân kể chuyện, thử một công đoạn nghề, xem biểu diễn hoặc chơi trò chơi dân gian.
Khi “mắt nhìn thấy - tay được làm - tai được nghe thì cảm xúc được chạm vào”, kiến thức về di sản sẽ được tiếp nhận tự nhiên hơn nhiều so với việc chỉ đọc một bảng giới thiệu.
Đừng biến check-in thành 'kẻ thù' của di sản
Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát cho rằng không nên phản đối việc công chúng check-in tại các di tích, không gian văn hóa. Check-in không phải vấn đề; điều quan trọng là sau khoảnh khắc đó, công chúng có được dẫn dắt để khám phá thêm hay không. “Một bức ảnh đẹp có thể là cánh cửa đầu tiên đưa một người đến với di sản”, ông nói.
Theo ông, để làm được điều đó cần hình thành một hệ sinh thái văn hóa với sự tham gia của nhiều chủ thể. Cơ quan quản lý cần tạo cơ chế để di sản được khai thác sáng tạo nhưng vẫn bảo đảm nguyên tắc bảo tồn. Các bảo tàng, di tích và thiết chế văn hóa cần chuyển từ tư duy “quản lý địa điểm” sang “thiết kế trải nghiệm công chúng”.
Trong hệ sinh thái ấy, nghệ nhân cần được tạo điều kiện để sống được bằng nghề và có không gian truyền nghề. Nghệ sĩ, nhà thiết kế, người làm sáng tạo có thể trở thành cầu nối, đưa chất liệu truyền thống vào những hình thức mới. Doanh nghiệp có thể tham gia đầu tư vào sản phẩm văn hóa, du lịch và trải nghiệm chất lượng.
Quan trọng hơn, cộng đồng phải được nhìn nhận là một chủ thể của di sản. Khi người dân không chỉ coi di sản là nơi tham quan mà xem đó là một phần ký ức, bản sắc và đời sống của mình, những giá trị ấy mới có thể được duy trì bền vững. Theo nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát, muốn đưa di sản đến gần người trẻ, điều quan trọng không phải chỉ kể “di sản là gì” mà phải trả lời được câu hỏi: “Di sản liên quan gì đến tôi?”
Người trẻ không nhất thiết thiếu quan tâm đến lịch sử. Có thể họ chỉ chưa tìm được cách tiếp cận phù hợp. Một câu chuyện lớn về lịch sử có thể bắt đầu từ một nhân vật, một món đồ, món ăn, nghề thủ công, bài hát, trò chơi hay một không gian cụ thể. Từ một chi tiết nhỏ có thể mở ra cả một câu chuyện lớn. Đặc biệt, người trẻ cần được tham gia thay vì chỉ đứng ngoài quan sát.
Một di sản sẽ trở nên gần gũi hơn nếu họ được tự tay in một bản khắc gỗ, làm một sản phẩm thủ công, vẽ một họa tiết cổ, nghe nghệ nhân kể chuyện nghề hoặc tham gia một hoạt động nghệ thuật lấy cảm hứng từ di sản. “Khi ấy, di sản không còn là ‘bài học lịch sử’, mà trở thành một phần của trải nghiệm cá nhân”, ông chia sẻ.
Nghệ nhân là 'người kể chuyện sống' của di sản
Trong quá trình kết nối di sản với thế hệ mới, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát đặc biệt nhấn mạnh vai trò của nghệ nhân. Theo ông, nghệ nhân chính là những “người kể chuyện sống” của di sản. Một hiện vật có thể cho biết sản phẩm được tạo ra như thế nào, nhưng nghệ nhân có thể kể vì sao người xưa lại làm như vậy, nghề đã tồn tại qua bao nhiêu thế hệ, kỹ thuật được trao truyền ra sao và điều gì khiến họ tiếp tục giữ nghề.
Bởi vậy, làm mới di sản không có nghĩa là thay đổi giá trị cốt lõi. Có thể đổi mới cách trình bày, tổ chức workshop, thiết kế sản phẩm, kể chuyện hoặc kết hợp với nghệ thuật đương đại, nhưng phải giữ được tinh thần, kỹ thuật và câu chuyện gốc của nghề.
“Nghệ nhân không chỉ là người sản xuất ra sản phẩm truyền thống mà còn có thể trở thành người truyền cảm hứng và kết nối giữa di sản với thế hệ mới”, ông khẳng định.
Từ góc nhìn đó, sức sống của di sản không nên chỉ được đo bằng lượng khách hay số lượt check-in trong một dịp lễ. Điều quan trọng hơn là sau một lần ghé thăm, công chúng có muốn quay lại, muốn tìm hiểu sâu hơn và muốn đưa những giá trị ấy vào đời sống hay không. Di sản có thể “hot” nhờ một sự kiện, nhưng chỉ có thể sống lâu khi trở thành một trải nghiệm, một ký ức và một phần của đời sống đương đại.
