Với cách tiếp cận từ những vấn đề dân sinh cụ thể để nhìn rộng ra câu chuyện quản trị và xây dựng niềm tin xã hội, tác phẩm đã được Hội đồng Chung khảo Giải Báo chí Quốc gia lần thứ XX đánh giá cao.
Đường đi của một tiếng nói
Nhà báo Trần Thị Thoa, Phó Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình Hưng Yên, thành viên nhóm tác giả cho biết ý tưởng của tác phẩm không bắt đầu từ một vụ việc nổi cộm hay một điểm nóng dư luận.
Ý tưởng ấy bắt đầu từ những câu chuyện rất đời thường ở cơ sở.
Đó là những hồ sơ đất đai tồn đọng nhiều năm. Là những khu dân cư thường xuyên thiếu nước sạch. Là những kiến nghị được nhắc đi nhắc lại qua nhiều cuộc tiếp xúc cử tri nhưng vẫn chưa tìm được lời giải thỏa đáng.
Trong quá trình tác nghiệp tại các địa phương sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, nhóm tác giả nhận thấy một vấn đề không chỉ xuất hiện ở Hưng Yên mà còn ở nhiều nơi khác: Khi địa bàn rộng hơn, khối lượng công việc lớn hơn, khoảng cách giữa người dân và chính quyền cũng có nguy cơ bị kéo giãn nếu thiếu những cơ chế lắng nghe hiệu quả.
“Chúng tôi không muốn chỉ phản ánh một vụ việc hay một bức xúc cụ thể. Điều chúng tôi quan tâm là điều gì sẽ xảy ra khi những kiến nghị chính đáng của người dân không được tiếp nhận và xử lý kịp thời. Đó không còn là câu chuyện của một hộ dân hay một khu dân cư, mà là câu chuyện về niềm tin”, nhà báo Trần Thị Thoa chia sẻ.
Chính từ suy nghĩ ấy, ê-kíp lựa chọn xã Vũ Thư làm điểm khảo sát trung tâm của tác phẩm.
Ở đây, mô hình “Tháng nghe dân nói” đang được triển khai như một cách làm mới trong quản trị ở cơ sở. Không chỉ mở thêm các kênh tiếp nhận phản ánh, chính quyền địa phương còn công khai tiến độ xử lý, phân công trách nhiệm và phản hồi trực tiếp tới người dân.
Điều thu hút nhóm tác giả không phải là tên gọi của mô hình, mà là cách chính quyền địa phương biến việc lắng nghe thành một quy trình cụ thể, có người chịu trách nhiệm, có thời hạn xử lý và có phản hồi công khai.
Ba lớp nội dung: Nghe dân nói - Nói dân hiểu - Làm dân tin
Khác với nhiều phóng sự phát thanh truyền thống, “Từ một tiếng nói người dân” không mở đầu bằng lời dẫn hay những con số thống kê.
Tác phẩm bắt đầu bằng những câu nói ngắt quãng, đầy bức xúc của người dân:
“Dỡ nhà, dỡ cửa để làm đường mà hai chục năm chưa có sổ đỏ...”
“Thôn chúng tôi mất nước sạch liên tục...”
“Dân ở đây kêu nhiều rồi...”
Theo nhà báo Trần Thị Thoa, đó là lựa chọn có chủ ý của ê-kíp.
“Ekip muốn người nghe bước ngay vào câu chuyện bằng chính tiếng nói của người dân. Bởi toàn bộ tác phẩm được xây dựng xoay quanh một câu hỏi rất giản dị nhưng cũng rất quan trọng: Dân nói... ai nghe đây?”, bà cho biết.
Từ những tiếng nói ấy, tác phẩm được triển khai theo ba lớp nội dung: Nghe dân nói - Nói dân hiểu - Làm dân tin.
Đó không chỉ là cấu trúc của một tác phẩm phát thanh mà còn là hành trình của một vấn đề dân sinh, từ lúc được phản ánh, được đối thoại cho tới khi tìm được hướng giải quyết.
Trong quá trình thực hiện, nhóm tác giả dành nhiều thời gian ghi nhận âm thanh đời sống tại các buổi tiếp xúc cử tri, các cuộc đối thoại công khai, giao ban với bí thư chi bộ, trưởng thôn và những cuộc trò chuyện trực tiếp với người dân. Những đoạn âm thanh phản ánh, chất vấn, tranh luận được giữ lại khá nhiều trong tác phẩm.
Là người trực tiếp tác nghiệp tại cơ sở, phóng viên Mai Liên cho rằng những cuộc tiếp xúc cử tri, đối thoại với người dân chính là nguồn chất liệu chân thực nhất của tác phẩm. “Nếu chỉ nghe lời dẫn, người nghe sẽ khó hình dung được không khí thực sự của các cuộc đối thoại. Nhưng khi nghe trực tiếp những tiếng nói bức xúc, rồi nghe cách chính quyền tiếp nhận, trao đổi và xử lý, người nghe sẽ tự cảm nhận được câu chuyện đang chuyển động như thế nào”, chị nói.
Với Mai Liên, điều đáng nhớ nhất không chỉ là những câu chuyện được ghi nhận, mà là việc sau khi được phản ánh, nhiều vấn đề đã tiếp tục được địa phương quan tâm giải quyết, tạo ra những chuyển động tích cực trong thực tiễn.
Niềm tin được giữ lại từ những điều rất cụ thể
Với nhóm tác giả, giá trị của tác phẩm không chỉ nằm ở những cuộc đối thoại diễn ra trong hội trường.
Điều quan trọng hơn là những thay đổi có thể nhìn thấy sau đó.
Là niềm vui của những hộ dân thôn La Nguyễn sau gần 20 năm chờ đợi cuối cùng cũng được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Là những gia đình từng nhiều lần phản ánh tình trạng mất nước sạch nay đã có nước sinh hoạt ổn định. Là những người dân sau khi quyền lợi chính đáng được giải quyết lại tự nguyện hiến hàng chục, thậm chí hàng trăm mét vuông đất để mở đường, xây dựng công trình công cộng.
Theo nhà báo Trần Thị Thoa, chính những chi tiết ấy khiến ê-kíp nhận ra rằng phía sau mỗi kiến nghị dân sinh luôn là một câu chuyện lớn hơn về niềm tin và sự đồng thuận xã hội.
“Có những chi tiết ban đầu chúng tôi chỉ xem là một vụ việc cụ thể ở cơ sở. Nhưng qua nhiều lần trao đổi, phân tích và phản biện, những chi tiết ấy lại trở thành mắt xích quan trọng để lý giải vì sao một kiến nghị được giải quyết đến nơi đến chốn có thể tạo ra sự thay đổi trong nhận thức và niềm tin của người dân”, bà chia sẻ.
Không chỉ với chính quyền địa phương, tác phẩm cũng để lại nhiều suy nghĩ đối với chính những người làm báo tham gia thực hiện.
Với nhà báo Trần Thị Thoa, quá trình thực hiện phóng sự cũng là quá trình các thành viên trong ê-kíp liên tục tự đặt câu hỏi cho mình. Đằng sau một vụ việc cụ thể là vấn đề gì? Điều gì thực sự khiến người dân bức xúc? Và đâu là giá trị lớn hơn mà tác phẩm cần hướng tới?
“Qua mỗi lần chỉnh sửa, đặc biệt với các phóng viên trẻ, chúng tôi nhận ra rằng làm báo không chỉ là phản ánh hiện tượng. Điều quan trọng hơn là phải đi tới bản chất của vấn đề, tìm ra điều thực sự đáng quan tâm phía sau những câu chuyện tưởng như rất quen thuộc ở cơ sở”, bà nói.
