Đi tìm lời giải cho tương lai Hà Nội từ chiều sâu văn hóa
Giữa nhịp đô thị hóa, Hà Nội đứng trước yêu cầu phát triển hiện đại nhưng vẫn phải gìn giữ bản sắc của một Thủ đô nghìn năm văn hiến. Những công trình mới có thể làm thay đổi diện mạo thành phố, song nếp sống, ký ức và sự gắn bó của người dân với nơi mình sinh sống không dễ gì thay thế.
Từ trăn trở ấy, nhóm tác giả Vũ Quang Đán, Đinh Thị Thuận, Nguyễn Văn Thắng và Nguyễn Thị Lan Phương, thuộc Cơ quan Thường trú Thông tấn xã Việt Nam tại Hà Nội, đã thực hiện loạt bài “Hà Nội 100 năm, kiến tạo tương lai từ chiều sâu văn hóa”.
Tác phẩm gồm ba kỳ: “Văn hóa trở thành hạ tầng mềm của đô thị”, “Bảo tồn cấu trúc không gian lịch sử” và “Hướng tới tầm nhìn chiến lược”, đăng tải ngày 22/7/2026. Với cách tiếp cận đặt văn hóa trong mối quan hệ với phát triển đô thị, loạt bài đã giành giải B, thể loại báo điện tử, tại Giải báo chí về phát triển văn hóa và xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh lần thứ IX - năm 2026.
Chia sẻ về ý tưởng thực hiện tác phẩm, nhà báo Vũ Quang Đán - Trưởng Cơ quan Thường trú Thông tấn xã Việt Nam tại Hà Nội cho biết, điều khiến anh và các đồng nghiệp suy nghĩ không chỉ là Hà Nội sẽ phát triển ra sao, mà còn là những giá trị nào cần được gìn giữ khi thành phố đổi thay.
“Với những phóng viên gắn bó với Hà Nội, điều khiến chúng tôi suy nghĩ là thành phố sẽ giữ được những gì thân thuộc khi phát triển trong một thế kỷ tới. Những con đường, khu đô thị có thể đổi thay rất nhanh, nhưng nếp sống, ký ức và tình cảm của con người với nơi mình sống cần được tiếp nối”, anh chia sẻ.
Chính những suy tư ấy đã dẫn nhóm phóng viên đến lựa chọn văn hóa làm góc tiếp cận xuyên suốt. Thay vì chỉ đề cập các định hướng quy hoạch, nhóm muốn tìm lời giải cho câu hỏi: Hà Nội sẽ đi tới tương lai bằng những giá trị nào của chính mình?
Một trong những nội dung nổi bật của tác phẩm là quan điểm coi văn hóa như một dạng “hạ tầng mềm” của đô thị. Để khái niệm này trở nên gần gũi, nhóm tác giả lựa chọn những vấn đề thiết thực, từ không gian sinh hoạt cộng đồng, các tuyến kết nối di sản đến cơ hội thụ hưởng văn hóa của người dân.
“Chúng tôi tìm cách đưa khái niệm này về những điều bạn đọc có thể hình dung: một không gian sinh hoạt chung, một tuyến kết nối di sản, hay cơ hội để người dân tiếp cận văn hóa ngay trong khu phố”, nhà báo Vũ Quang Đán nói.
Đơn cử, loạt bài đề cập định hướng chuyển đổi các nhà máy cũ thành không gian sáng tạo công cộng. Theo nhóm tác giả, điều đáng quan tâm không chỉ là việc cải tạo công trình, mà còn ở những giá trị sau chuyển đổi: Người dân có thêm nơi gặp gỡ, thưởng thức nghệ thuật hay không? Trẻ em có thêm không gian trải nghiệm không?
Từ cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm, nhóm phóng viên tiếp tục đặt vấn đề bảo tồn những không gian lịch sử trong quá trình đô thị hóa. Theo nhà báo Vũ Quang Đán, giữ lại một công trình kiến trúc chưa đồng nghĩa với bảo tồn đầy đủ giá trị văn hóa nếu những sinh hoạt truyền thống và mối gắn kết cộng đồng dần biến mất.
“Một cổng làng có thể còn nguyên, nhưng nếu nghề cũ mai một, sinh hoạt chung thưa vắng, tình làng nghĩa xóm phai đi thì nơi ấy cũng mất dần sức sống”, anh bày tỏ.
Tuy nhiên, bảo tồn không thể tách rời nhu cầu nâng cao chất lượng sống. Nhóm tác giả cho rằng các phương án bảo tồn cần tôn trọng sinh kế, sự gắn bó và quyền tham gia của cộng đồng, thay vì chỉ chú trọng giữ lại hình thức bên ngoài của những công trình lịch sử.
Chia sẻ thêm về quá trình thực hiện tác phẩm, nhà báo Nguyễn Văn Thắng, thành viên nhóm tác giả, nhấn mạnh sự cần thiết phải kết nối những định hướng phát triển dài hạn với đời sống thực tế.
“Chúng tôi không muốn loạt bài chỉ dừng ở việc phân tích các định hướng quy hoạch hay bảo tồn di sản. Điều nhóm quan tâm là mỗi thay đổi của đô thị sẽ tác động thế nào đến đời sống văn hóa, đến những không gian sinh hoạt và sự gắn bó của người dân với Hà Nội. Khi đặt con người vào trung tâm, câu chuyện phát triển Thủ đô sẽ trở nên cụ thể và có sức thuyết phục hơn”, anh chia sẻ.
Trăn trở của những người làm báo sau giải thưởng
Không chỉ lựa chọn góc tiếp cận, việc chuyển tải tầm nhìn phát triển Hà Nội trong 100 năm thành một loạt bài gần gũi với độc giả cũng là thử thách đối với nhóm phóng viên.
Theo nhà báo Vũ Quang Đán, tư liệu quy hoạch và ý kiến chuyên gia khá phong phú. Tuy nhiên, nếu đưa quá nhiều thuật ngữ, bài viết dễ trở nên nặng nề, thiếu sức hấp dẫn.
“Khó nhất là làm cho tầm nhìn 100 năm trở nên gần gũi với người đọc hôm nay”, anh chia sẻ.
Để giải quyết bài toán này, nhóm tác giả tìm kiếm những câu hỏi cụ thể đằng sau mỗi vấn đề lớn: Người dân sẽ sống thế nào? Ký ức nào cần được giữ lại? Thế hệ sau sẽ được thừa hưởng những giá trị gì?
Theo anh, ý kiến chuyên gia cần giúp làm sáng tỏ những câu hỏi đó, thay vì chỉ cung cấp thông tin mang tính định hướng. Khi người đọc nhận ra câu chuyện của mình trong tác phẩm, tầm nhìn dài hạn mới thực sự có sức thuyết phục.
Giải B tại Giải báo chí về phát triển văn hóa và xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh lần thứ IX là sự ghi nhận đối với nỗ lực của cả nhóm tác giả. Song những vấn đề được đặt ra trong loạt bài vẫn còn nguyên tính thời sự, nhất là khi Hà Nội tiếp tục quá trình phát triển và tái thiết đô thị.
Nhà báo Vũ Quang Đán cho biết, điều khiến anh và các đồng nghiệp trăn trở là những giá trị văn hóa đang lặng lẽ mất đi trong đời sống thường ngày. Đó có thể là nếp sinh hoạt quen thuộc, những mối gắn kết cộng đồng mà một khi mai một sẽ rất khó khôi phục.
Từ góc nhìn đó, nhà báo Nguyễn Văn Thắng cho rằng báo chí cần quan tâm sâu hơn đến những biến đổi văn hóa đằng sau sự phát triển của đô thị.
“Có những giá trị văn hóa không mất đi ngay lập tức mà dần phai nhạt theo nhịp sống hiện đại. Nếu báo chí chỉ phản ánh sự thay đổi về diện mạo đô thị mà bỏ qua những chuyển biến trong đời sống cộng đồng thì chưa thể kể đầy đủ câu chuyện phát triển. Chúng tôi mong muốn tiếp tục theo đuổi những đề tài như vậy, để tiếng nói của người dân được lắng nghe và những giá trị làm nên bản sắc Hà Nội được quan tâm đúng mức”, anh bày tỏ.
Cùng quan điểm, nhà báo Vũ Quang Đán mong muốn báo chí tiếp tục theo sát cách các dự án cải tạo, tái thiết đô thị gìn giữ đời sống văn hóa của cư dân. Đặc biệt, cần lắng nghe tiếng nói người dân ngay từ khi hình thành phương án và theo dõi cuộc sống của họ sau khi dự án được triển khai.
Khép lại cuộc trao đổi, nhà báo Vũ Quang Đán gửi gắm mong muốn cũng là tinh thần xuyên suốt loạt bài: “Điều chúng tôi mong là nhiều năm nữa, người Hà Nội vẫn tìm thấy trong thành phố một nơi để nhớ, để thương và muốn trở về”.
Từ trăn trở của những người làm báo, tác phẩm gợi mở một vấn đề trong hành trình phát triển Thủ đô: Hà Nội không chỉ cần một diện mạo hiện đại, mà còn phải giữ được những giá trị khiến mỗi người luôn cảm thấy gắn bó với thành phố mình đang sống.
