Phân cấp mạnh: Hà Nội có thể tự “quyết” đại học
Chiều 8/4, trình Quốc hội dự án Luật Thủ đô (sửa đổi), Chính phủ đề xuất một thay đổi đáng chú ý: Trao quyền cho Chủ tịch UBND TP Hà Nội quyết định hàng loạt vấn đề liên quan đến hệ thống giáo dục đại học, cao đẳng trên địa bàn.
Cụ thể, người đứng đầu chính quyền thành phố sẽ được quyết định thành lập, chia tách, sáp nhập, giải thể, đổi tên và cấp phép hoạt động đối với các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng bao gồm cả công lập và tư thục. Đây là thẩm quyền hiện do Bộ Giáo dục và Đào tạo đảm nhiệm.
Không dừng lại ở đó, với các trường có vốn đầu tư nước ngoài hoặc chương trình liên kết quốc tế, Chủ tịch UBND TP Hà Nội cũng được trao quyền quyết định sau khi có ý kiến của Bộ.
Theo cơ quan soạn thảo, đề xuất này nhằm cụ thể hóa chủ trương phân cấp, phân quyền, giúp địa phương chủ động hơn trong quản lý và phát triển hệ thống giáo dục, đồng thời rút ngắn quy trình hành chính vốn lâu nay bị đánh giá là còn nhiều tầng nấc.
Kỳ vọng “cởi trói” thủ tục, thúc đẩy giáo dục đại học
Nếu được thông qua, cơ chế mới được kỳ vọng sẽ tháo gỡ một trong những “điểm nghẽn” lớn nhất hiện nay: thủ tục phê duyệt thành lập cơ sở giáo dục đại học còn kéo dài, phụ thuộc nhiều vào Trung ương.
Việc chuyển giao thẩm quyền về địa phương có thể giúp Hà Nội chủ động hơn trong việc quy hoạch mạng lưới trường lớp, mở ngành đào tạo phù hợp nhu cầu thực tiễn, thay vì chờ đợi phê duyệt từ các bộ, ngành.
Trong bối cảnh Hà Nội là trung tâm chính trị, khoa học – công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, cơ chế này được kỳ vọng tạo đòn bẩy để phát triển hệ sinh thái giáo dục đại học gắn với chiến lược đô thị và kinh tế tri thức.
Các mô hình mới như đại học số, đại học nghiên cứu chuyên sâu hay trung tâm đổi mới sáng tạo có thể được thúc đẩy nhanh hơn khi quy trình phê duyệt linh hoạt.
Đồng thời, việc “nới” thủ tục cũng có thể tăng sức hút đầu tư vào lĩnh vực giáo dục, đặc biệt là khu vực tư nhân và các đối tác quốc tế. Khi rào cản hành chính được giảm bớt, nhà đầu tư có thể tiếp cận thị trường nhanh hơn, góp phần thúc đẩy xã hội hóa giáo dục và đa dạng hóa nguồn lực.
Không chỉ giáo dục đại học: Mở rộng quyền tự chủ toàn diện
Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) không chỉ dừng lại ở giáo dục đại học mà còn mở rộng quyền tự chủ của Hà Nội trong nhiều lĩnh vực khác.
Ở giáo dục phổ thông, thành phố được đề xuất quyền điều chỉnh, bổ sung chương trình mầm non và phổ thông, miễn là đảm bảo chuẩn đầu ra và nội dung cốt lõi của chương trình quốc gia. Hà Nội cũng có thể xây dựng các mô hình giáo dục chất lượng cao, tiên tiến, phù hợp định hướng phát triển riêng.
Trong lĩnh vực y tế, HĐND TP Hà Nội được giao quyền quyết định giá dịch vụ khám chữa bệnh tại các cơ sở công lập do thành phố quản lý, đồng thời xây dựng cơ chế hỗ trợ người dân khó khăn.
Thành phố cũng được phép thí điểm các chính sách mới trong quản trị đô thị, kinh tế số, tổ chức bộ máy… và ban hành quy định đặc thù để xử lý các vấn đề cấp bách như giao thông, môi trường, thủ tục hành chính.
Những đề xuất này cho thấy xu hướng trao quyền mạnh hơn cho Thủ đô, hướng tới mô hình quản trị linh hoạt, phù hợp với vai trò “đầu tàu”.
Lo ngại “nở rộ” đại học nếu thiếu kiểm soát
Tuy nhiên, bên cạnh những kỳ vọng, đề xuất cũng đặt ra không ít băn khoăn, đặc biệt là nguy cơ phát triển “nóng” hệ thống giáo dục đại học.
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (đoàn Đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng) cho rằng, việc phân cấp là cần thiết, phù hợp xu hướng, song phải đi kèm cơ chế kiểm soát chặt chẽ.
Theo bà, nếu trao quyền quá rộng mà thiếu giám sát, có thể dẫn tới tình trạng thành lập trường theo phong trào, chạy theo số lượng, gây phân mảnh hệ thống và ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo.
Thực tế cho thấy, việc thành lập một trường đại học không chỉ là quyết định hành chính, mà đòi hỏi đánh giá toàn diện về nhu cầu nhân lực, cơ cấu ngành nghề, đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất và năng lực tài chính.
Nếu khâu thẩm định không chặt chẽ, nguy cơ đào tạo không gắn với nhu cầu thị trường, thậm chí gây lãng phí nguồn lực là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Một vấn đề khác là nguy cơ mất cân đối vùng miền. Nếu Hà Nội được trao quyền mạnh và thu hút nhiều cơ sở đào tạo, có thể dẫn tới tình trạng tập trung quá mức, trong khi các địa phương khác thiếu hụt nguồn lực giáo dục.
Trong bối cảnh phân cấp, vai trò của Bộ Giáo dục và Đào tạo được đề xuất điều chỉnh theo hướng tập trung vào xây dựng chuẩn mực, kiểm định chất lượng và hậu kiểm.
Điều này đồng nghĩa với việc Bộ không trực tiếp “cấp phép” như trước, mà đóng vai trò “trọng tài”, đảm bảo các cơ sở giáo dục đáp ứng tiêu chuẩn chung.
Các cơ chế giám sát độc lập, cùng với biện pháp xử lý nghiêm như đình chỉ hoặc giải thể các trường không đạt chuẩn, được xem là yếu tố then chốt để đảm bảo chất lượng hệ thống.
Theo các chuyên gia, để cơ chế này phát huy hiệu quả, cần thiết kế theo hướng “trao quyền có kiểm soát”.
Trong đó, các tiêu chí thành lập trường cần được nâng cao, gắn với dự báo nhu cầu nhân lực và quy hoạch tổng thể. Đồng thời, trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương phải được đặt ra rõ ràng.
Việc công khai thông tin, minh bạch quy trình và tăng cường giám sát xã hội cũng là yếu tố quan trọng để hạn chế tiêu cực.
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga nhấn mạnh: "Nếu được triển khai bài bản, đây có thể trở thành động lực giúp Hà Nội phát triển thành trung tâm tri thức của khu vực, đồng thời tạo tiền đề để nhân rộng mô hình ra các địa phương khác".
