Như lời Chủ tịch Hồ Chí Minh, đó là “một ngày vui sướng của đồng bào ta… ngày đầu tiên trong lịch sử Việt Nam mà nhân dân ta bắt đầu hưởng dụng quyền dân chủ của mình...”.
Náo nức thực hiện nghĩa vụ công dân, tinh thần dân tộc dâng cao chưa từng có
Thực ra không phải đến ngày chủ nhật 6/1/1946, từ những ngày trước đó, theo cuốn Lịch sử Quốc hội Việt Nam (1946-1960), tập 1, trong suốt thời gian chuẩn bị cho ngày Tổng tuyển cử đầu tiên, nhân dân đã nỗ lực thể hiện quyền và ý thức của mình bằng những hành động thiết thực: tham gia học chữ quốc ngữ, tiêu diệt giặc dốt cốt sao: “biết chữ để cầm lá phiếu thực hiện quyền công dân”. Các phố xá, thôn xóm râm ran tiếng nói cười, tranh luận..., cốt sao tìm được điểm mạnh, điểm yếu của các ứng cử viên.
Danh sách các cử tri và ứng cử viên được hoàn thành và niêm yết công khai. Quần chúng sôi nổi trao đổi, tranh luận, chất vấn nhằm lựa chọn được những người xứng đáng nhất làm đại diện của mình.
Càng gần đến ngày Tổng tuyển cử, không khí càng náo nức, sôi nổi. Một số địa phương, nhất là ở phía Nam, do lệnh hoãn không đến kịp, nên Tổng tuyển cử vẫn tiến hành như kế hoạch đã định trước là ngày 23/12/1945.
Và đến ngày “chính ngọ” 6/1/1946 - toàn thể nhân dân Việt Nam từ miền xuôi đến miền ngược, từ miền Bắc đến miền Nam, từ nông thôn đến thành thị, không phân biệt gái trai, già trẻ đã nô nức đi bỏ phiếu. Chuyện kể rằng người già được con cháu cõng đi bỏ phiếu, người mù thì được dẫn đến tận hòm phiếu để tự tay mình làm nhiệm vụ công dân; Những người biết đọc, biết viết thì tự làm thủ tục bầu cử theo danh sách đã ghi ở bảng đen; Những người không biết chữ cố gắng tự học thuộc lòng mặt chữ để được tự tay viết lên lá phiếu đầu tiên trong đời.
Như hồi ức của Đại tướng Võ Nguyên Giáp: “Thành thị, xóm thôn, đâu đâu cũng rực rỡ cờ, đèn và hoa. Nhân dân không phân biệt giàu, nghèo, già, trẻ, gái, trai nô nức đi tới các nơi bỏ phiếu”. Còn ông Phạm Văn Ca, một công dân có vinh dự thực hiện quyền công dân trong cuộc Tổng tuyển cử cách đây 80 năm thì nhớ lại: “Chúng tôi thời kỳ đó khao khát tự do, khao khát độc lập. Thế nên, chúng tôi coi ngày bầu cử như là ngày Tết độc lập. Từ sáng sớm, mọi người đều chọn một bộ quần áo thật chỉnh tề, dù ngày ấy còn thiếu ăn thiếu mặc, rồi chúng tôi nô nức gọi nhau đi bầu cử”.
Tại Hà Nội, theo cuốn Lịch sử Quốc hội Việt Nam, cuộc Tổng tuyển cử ở Hà Nội diễn ra tràn đầy phấn khởi và được chuẩn bị tổ chức chu đáo. Mỗi khu vực bỏ phiếu đều có sáng kiến riêng trong cách tổ chức hợp lý. Từ lối vào, lối ra cho người đi bỏ phiếu, chỗ soát thẻ đi bầu, chỗ viết phiếu bầu, nơi ghi số những người đi bầu..., hết thảy đều xếp đặt khoa học. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cùng hàng chục vạn cử tri đi làm nghĩa vụ công dân. Người đã đi bầu đại biểu ở phòng bỏ phiếu đặt tại nhà số 10 phố Hàng Vôi (nay là phố Lý Thái Tổ). Có những cụ già 70, 80 tuổi được con cháu cõng đi bỏ phiếu, nhiều người mù nhờ người nhà dẫn đến tận hòm phiếu để tự tay mình làm nhiệm vụ công dân.
Bước phát triển nhảy vọt đầu tiên về thể chế dân chủ
Với sự chuẩn bị chu đáo, kỹ lưỡng, cuộc bầu cử Quốc hội đầu tiên đã diễn ra đúng như kế hoạch và thu được thắng lợi, chỉ một bộ phận ở phía Nam tiến hành vào ngày vào ngày 23/12/1945 (do không kịp nhận lệnh hoãn), còn hầu hết đều tiến hành vào ngày 6/1/1946.
Tất cả 71 tỉnh, thành phố có 89% tổng số cử tri đi bỏ phiếu, bầu 333 đại biểu, phổ biến là 80%, nhiều nơi đạt 95%. Tại thủ đô Hà Nội có 91,95% cử tri của 74 khu nội thành và 118 làng ngoại thành đã đi bỏ phiếu. Ở các địa phương khác trong cả nước, cuộc Tổng tuyển cử cũng được tiến hành sôi nổi. Riêng các tỉnh phía Bắc, mặc dầu phải đối phó với âm mưu phá hoại hết sức tinh vi và trắng trợn của kẻ thù, nhưng nhìn chung Tổng tuyển cử diễn ra an toàn dù ở một vài nơi, đã xảy ra xung đột đổ máu. Ở các tỉnh phía Nam, nhất là Nam Bộ, cuộc bầu cử vẫn diễn ra bình thường dưới bom đạn rất ác liệt của kẻ thù. Nhiều nơi nhân dân phải đổi cả xương máu để thực hiện quyền tự do, dân chủ của mình. Tại Tây Nguyên, trừ tỉnh Tây Ninh, nơi chiến sự diễn ra rất ác liệt, còn tất cả các tỉnh phía Nam đều tiến hành cuộc bầu cử với tuyệt đại đa số cử tri đi bỏ phiếu, trong đó, nhiều tỉnh còn đạt số cử tri đi bầu rất cao: Sa Đéc: 93,54%, Bạc Liêu: 90,77% ...
Thắng lợi và ý nghĩa của cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên, như nhìn nhận của nhà sử học Dương Trung Quốc: “Không ai có thể tưởng tượng nổi, vào thời điểm cách đây 70 năm, đất nước vừa thoát khỏi cảnh lầm than, hơn 90% người dân còn mù chữ, vậy mà lại có một cuộc Tổng tuyển cử dân chủ và văn minh như vậy”.
Nói về cuộc Tổng Tuyển cử đầu tiên ngày 6/1/1946 trong “Hồi ký Đại biểu Quốc hội khóa I”, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã viết: “Với sự kiện trọng đại này, dân tộc Việt Nam ta sau khi là dân tộc đầu tiên ở Đông Nam Á làm cuộc cách mạng giải phóng dân tộc thành công, trở thành dân tộc đầu tiên thiết lập được Nhà nước có chế độ chính trị với hình thức dân chủ cao nhất là phổ thông đầu phiếu. Không phải ngẫu nhiên mà vinh quang này thuộc về dân tộc Việt Nam ta, mà tên tuổi mãi mãi gắn liền với tên tuổi người con vĩ đại của mình: Chủ tịch Hồ Chí Minh”.
Đặc biệt, Chủ tịch Hồ Chí Minh tại kỳ họp thứ nhất của Quốc hội đầu tiên đã khẳng định, cuộc Tổng tuyển cử: “Là kết quả của sự hy sinh, tranh đấu của tổ tiên ta, nó là kết quả của sự đoàn kết anh dũng phấn đấu của toàn thể đồng bào Việt Nam, sự đoàn kết của toàn thể đồng bào không kể già, trẻ, lớn, bé, gồm tất cả các tôn giáo, tất cả các dân tộc trên bờ cõi Việt Nam đoàn kết chặt chẽ thành một khối, hy sinh không sợ nguy hiểm tranh lấy nền độc lập cho Tổ quốc”.
Còn theo nhìn nhận của nhiều nhà nghiên cứu, thắng lợi của cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên ngày 06/01/1946 là mốc son đánh dấu bước phát triển nhảy vọt đầu tiên về thể chế dân chủ của nước Việt Nam, mở ra một thời kỳ mới của đất nước ta có một Quốc hội, một Chính phủ thống nhất, một bản Hiến pháp tiến bộ và một hệ thống chính quyền hoàn toàn đầy đủ danh nghĩa về mặt pháp lý để đại diện cho Nhân dân Việt Nam về đối nội và đối ngoại. Trên tất cả, sự kiện đánh dấu mốc vĩ đại của việc lần đầu tiên trong lịch sử, người dân Việt Nam từ thân phận nô lệ đã trở thành công dân của một nước tự do, độc lập, tự quyết định vận mệnh của mình.
