Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, GS.TSKH.BS Dương Quý Sỹ, Ủy viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực đánh giá giai đoạn tiếp theo cần chuyển mạnh từ “ban hành chính sách” sang “quản trị kết quả”, tháo gỡ điểm nghẽn về đội ngũ, nguồn lực và năng lực thực thi để tạo những chuyển biến thực chất.
Một năm chuyển động mạnh về thể chế
- Thưa GS, đâu là những chuyển biến đáng chú ý nhất của giáo dục sau một năm triển khai Nghị quyết 71?
+ Theo tôi, chuyển biến đáng chú ý nhất là những định hướng lớn của Nghị quyết 71 đã từng bước được thể chế hóa thành chính sách và bắt đầu tác động trực tiếp đến người học, nhà giáo và cơ sở giáo dục.
Theo báo cáo của Bộ GD&ĐT, trong năm học 2025-2026 đã có 3 luật, 2 nghị quyết của Quốc hội, 41 nghị định, nghị quyết, quyết định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và 79 thông tư được ban hành. Các văn bản tập trung vào những vấn đề cốt lõi như phân cấp, phân quyền; chính sách đối với nhà giáo, người học; giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học; khoa học - công nghệ và chuyển đổi số.
Một số chính sách lớn như miễn, giảm học phí, hỗ trợ sách giáo khoa, bữa ăn, học bổng, tín dụng; tăng phụ cấp ưu đãi đối với nhà giáo; mở rộng tự chủ trong giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp đã được cụ thể hóa.
Đây là những chính sách góp phần giảm rào cản tiếp cận giáo dục và tạo thêm nguồn lực cho hệ thống.
Một chuyển biến đáng chú ý khác là việc sắp xếp hệ thống trường học, tinh gọn bộ máy gắn với đổi mới quản trị và mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Việc xây dựng, đưa vào hoạt động một số trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới cũng mở thêm cơ hội học tập cho học sinh vùng dân tộc thiểu số, miền núi và biên giới.
Ở các cấp học, chương trình giáo dục tiếp tục được triển khai, phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá tiếp tục đổi mới. STEM, ngoại ngữ, năng lực số, hướng nghiệp và phân luồng được chú trọng hơn.
Trong giáo dục nghề nghiệp và đại học, xu hướng gắn đào tạo với thị trường lao động, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và những lĩnh vực nhân lực chiến lược ngày càng rõ nét. Các chính sách hỗ trợ người học STEM, khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược đang tạo thêm động lực cho quá trình này.
Sau một năm thực hiện Nghị quyết 71, giáo dục Việt Nam đang có sự chuyển động đồng thời ở thể chế, cơ hội tiếp cận giáo dục, chất lượng đào tạo và mô hình phát triển nguồn nhân lực. Điểm quan trọng là những thay đổi này đã bắt đầu tác động vào thực tiễn đời sống giáo dục. Đây chính là nền tảng để các mục tiêu đột phá mà Nghị quyết 71 đặt ra tiếp tục được chuyển hóa thành những kết quả cụ thể trong những năm tới.
Khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn
- Bên cạnh những kết quả trên, đâu là khoảng cách lớn nhất so với mục tiêu của Nghị quyết 71?
+ Theo tôi, khoảng cách đáng chú ý nhất nằm ở năng lực tổ chức thực hiện và khả năng chuyển hóa chính sách thành kết quả thực tế.
Năng lực triển khai giữa các địa phương, cơ sở giáo dục và các cấp quản lý chưa đồng đều. Một bộ phận cán bộ vẫn lúng túng khi chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị dựa trên tiêu chuẩn, dữ liệu và kết quả đầu ra.
Sau phân cấp, năng lực quản lý nhà nước về giáo dục ở cấp xã cũng cần tiếp tục được củng cố. Việc sắp xếp, tinh gọn hệ thống giáo dục trong thời gian ngắn tạo thêm áp lực cho quá trình tổ chức thực hiện.
Đội ngũ giáo viên vẫn là một điểm nghẽn. Một số địa phương còn thiếu giáo viên, trong khi chính sách về tiền lương, đãi ngộ và hỗ trợ đặc thù cần được triển khai đồng bộ hơn để thu hút, giữ chân người giỏi.
Chênh lệch về cơ sở vật chất, điều kiện học tập và chất lượng giáo dục giữa các vùng cũng còn lớn. Có nơi thiếu phòng học, phòng chức năng, thiết bị dạy học; trong khi tại các đô thị lớn lại chịu áp lực quá tải trường lớp.
- Theo GS, đâu là điểm nghẽn cần tháo gỡ để Nghị quyết 71 bước vào giai đoạn tăng tốc?
+ Theo tôi, điểm nghẽn lớn nhất là khoảng cách từ chủ trương đến thể chế, từ thể chế đến tổ chức thực hiện và từ chính sách đến kết quả đối với người học.
Nghị quyết 71 đã xác lập những định hướng rõ, nhiều cơ chế mới đã được ban hành. Nhưng chính sách chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi hết “chặng cuối”, tức là tạo ra thay đổi trong trường học và đối với người học.
Trước hết, phân cấp, phân quyền phải đi cùng phân định rõ trách nhiệm, nguồn lực và năng lực thực hiện. Không thể chỉ giao quyền mà thiếu điều kiện để thực thi.
Thứ hai, năng lực quản trị giáo dục phải theo kịp tốc độ đổi mới thể chế. Giáo dục hiện đại cần chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị bằng mục tiêu, dữ liệu, tiêu chuẩn và kết quả.
Thứ ba là nguồn lực đầu tư và đội ngũ nhà giáo. Nếu cơ sở vật chất chưa đáp ứng, giáo viên chưa đủ và chính sách đãi ngộ chưa tương xứng thì rất khó tạo ra bước đột phá về chất lượng.
Giảm khoảng cách, tăng kết quả
- Vậy ngành Giáo dục cần tập trung vào đâu trong giai đoạn tới?
+ Theo tôi, giai đoạn tới cần chuyển mạnh từ “ban hành chính sách” sang “quản trị kết quả”.
Mỗi mục tiêu của Nghị quyết 71 cần được cụ thể hóa thành chỉ tiêu, lộ trình, nguồn lực và chủ thể chịu trách nhiệm rõ ràng. Phải trả lời được: ai làm, làm bằng nguồn lực nào và kết quả được đo bằng gì.
Đặc biệt, cần coi nhà giáo và cán bộ quản lý là nhân tố quyết định của đổi mới. Không chỉ tuyển đủ mà phải tuyển đúng, bố trí hợp lý, đãi ngộ tương xứng và tạo môi trường để người có năng lực cống hiến lâu dài.
Đầu tư cho giáo dục cũng cần chuyển từ phân bổ nguồn lực sang đầu tư theo mục tiêu và hiệu quả, ưu tiên những nơi thiếu giáo viên, trường lớp, phòng thực hành, thiết bị và hạ tầng số; đồng thời thu hẹp khoảng cách giữa các vùng.
Với giáo dục nghề nghiệp, cần tăng vai trò thực chất của doanh nghiệp trong đào tạo, từ xây dựng chuẩn năng lực đến tổ chức thực hành và đánh giá đầu ra.
Với giáo dục đại học, phát triển STEM và các lĩnh vực công nghệ chiến lược phải gắn với đội ngũ giảng viên, nghiên cứu khoa học, phòng thí nghiệm và nhu cầu nhân lực.
Theo tôi, giai đoạn tăng tốc cần dựa trên ba nguyên tắc: “Trao quyền gắn với trách nhiệm - đầu tư gắn với hiệu quả - chính sách gắn với kết quả”.
Nghị quyết 71 chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi được chuyển hóa thành năng lực của người thầy, cơ hội của người học, chất lượng của nhà trường và nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước.
- Xin cảm ơn GS!
