Ngày 22/3, tại bàu K Poch, ấp Sóc Lớn, xã Lộc Hưng, tỉnh Đồng Nai diễn ra lễ hội Dua Tpeng, hay còn gọi là lễ hội Phá Bàu.
Lễ hội Phá Bàu là nét văn hóa đặc sắc mang tính riêng có của người Khmer ở Đồng Nai, phản ánh sâu sắc tư duy ứng xử với môi trường tự nhiên thông qua hoạt động đánh bắt thủy sản truyền thống.
Lễ hội được hình thành từ lâu đời, được người dân Khmer gìn giữ và thực hành thường xuyên nhằm đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa cộng đồng. Đây cũng là dịp để cộng đồng vừa khai thác sản vật từ các bàu nước, vừa vui chơi, giao lưu và thắt chặt tình đoàn kết sau những ngày lao động vất vả.
Năm 2019, lễ hội Phá Bàu được Bộ VHTT&DL ghi vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Theo hồ sơ di sản, người Khmer ở xã Lộc Khánh, huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước (nay là xã Lộc Hưng, tỉnh Đồng Nai) cư trú gần những bàu (hồ) nước tự nhiên. Các bàu nước này ít khi cạn nên các loài thủy sản nước thường sinh sôi nảy nở và sinh trưởng quanh năm.
Bàu nước ở gần ấp nào được xem là tài sản chung của cộng đồng nơi đó. Đây không chỉ là nơi cung cấp nguồn nước cho sản xuất mà quan trọng hơn, chính các loài thủy sản nước ngọt trong các bàu là một trong những tài sản lớn của cộng đồng.
Lễ hội đánh bắt cá dưới bàu được cộng đồng người Khmer gọi là Dua Tpeng (nghĩa là xuống bàu, phá bàu). Thông thường, người Khmer sẽ tổ chức lễ hội vào cuối mùa nắng (khoảng tháng Ba âm lịch), trước khi tổ chức Tết Chol Chnăl Thmây. Thời điểm này cũng phù hợp với điều kiện thời tiết cuối mùa khô, khi nước trong bàu đã cạn và khi các loài thủy sản cũng đủ lớn để khai thác.
Trước đây, lễ hội Phá Bàu được cộng đồng người Khmer duy trì ở nhiều nơi, tuy nhiên, hiện nay việc tổ chức lễ hội chỉ còn được người Khmer duy trì hàng năm ở khu vực xã Lộc Hưng. Lễ hội cơ bản vẫn được tổ chức theo truyền thống, không có nhiều thay đổi.
Để thực hành nghi lễ cúng thần linh trong lễ hội, có 4 người am hiểu các phong tục, tập quán và có uy tín trong cộng đồng được lựa chọn, gồm: Già làng làm chủ lễ, một đại diện cho người lớn tuổi nhất trong sóc, một người sắp xếp lễ vật và một người phụ giúp.
Các lễ vật sẽ được chuẩn bị thành hai phần, một phần cúng tại miếu Ông Tà và một phần dùng để cúng thần linh tại bàu nước - nơi diễn ra lễ hội.
Đặc biệt, lễ vật cúng thần linh có đầu heo luộc từ con heo do già làng đã chọn từ trước, được một trong các gia đình của người Khmer trong cộng đồng nuôi bằng hình thức chăn thả, ăn các thức ăn từ tự nhiên. Khi cắt phần đầu heo, người làm thịt phải khéo léo để lại phần thịt ở cổ, khi luộc dây thịt phía sau cổ sẽ được quấn lên che lại phần ngang mắt của đầu heo.
Tham gia lễ hội, các gia đình cũng chuẩn bị các vật dụng cần thiết như: nơm, gùi, dụng cụ xúc cá, giỏ đựng, chuẩn bị đồ ăn: cơm ống, nước uống, trầu cau, canh thụt, cá nướng... và trong đó không thể thiếu rượu trắng.
Sáng sớm ngày hội, những người lớn tuổi trong các sóc tập trung tại nhà già làng chuẩn bị các lễ vật và làm cây bông bằng lá trầu để cúng thần linh. Sau đó, già làng cùng những người phụ giúp mang phần lễ vật đến miếu Ông Tà cúng để xin phép được tiến hành lễ hội.
Khi các nghi lễ cúng tại miếu Ông Tà kết thúc, các thành viên di chuyển về bàu nước để tiến hành các nghi lễ của lễ hội Phá Bàu.
Tại bàu nước, lễ vật được đặt tại hướng Tây, già làng thông báo lý do của buổi lễ và thực hiện nghi lễ cúng xin thần linh cho phép bà con xuống bàu bắt cá.
Sau khi thực hiện xong các nghi thức, bà con tổ chức các trò chơi truyền thống trong đó có trò Bon pul treng (thuốc cá bằng trái buông) - một nghi thức truyền thống, giã trái buông thả xuống bàu nước làm cho cá và một số loài thủy sản trở nên lờ đờ, bắt dễ dàng hơn.
Trái buông giã xong, thả xuống nước, già làng sẽ cầm tù và vừa thổi vừa đi ba vòng quanh bàu nước. Khi thực hiện xong, già làng dùng dùi gỗ đánh vào chiếc mõ ba tiếng, đây là thông điệp cho phép dân làng được xuống bàu đánh bắt thủy sản.
Lúc này, người dân với những vật dụng đã được chuẩn bị từ trước sẽ nhanh chóng tiến xuống bàu nước để đánh bắt. Những người trên bờ sẽ hát lâm vông, múa lâm thôn để động viên, cổ vũ, tạo nên không khí náo nhiệt.
Theo quan niệm của người Khmer ở xã Lộc Hưng, khi tham gia lễ hội Phá Bàu, ai bắt được con cá to trước thì được xem là có phúc, họ sẽ dâng cho già làng để thể hiện sự tôn kính và cảm ơn công lao những người lớn tuổi.
Các gia đình khi bắt được cá, đưa lên bờ cho thành viên trong gia đình chế biến để thưởng thức và làm thực phẩm giao lưu hoặc cất cẩn thận để đem về nhà dùng.
Ở trên bờ, những người đàn ông tổ chức nướng cá cũng như chế biến các món ăn truyền thống để giao lưu, hát múa với các điệu múa, bài hát truyền thống… Khi thủy sản dưới bàu nước được thu hoạch hết cũng là lúc kết thúc lễ hội.
