Chợ dân sinh từ lâu đã là “mạch sống” của đời sống đô thị, nơi người dân dễ dàng mua sắm mọi mặt hàng thiết yếu từ thịt cá, hải sản tươi sống đến rau củ, hoa quả, hay các thực phẩm chế biến sẵn. Tuy nhiên, với đặc thù phân tán, nguồn hàng đa dạng khiến việc kiểm soát chất lượng tại các chợ dân sinh gặp nhiều khó khăn.
Thực tế cho thấy, nhiều chợ vẫn tồn tại tình trạng như hồ sơ pháp lý về an toàn thực phẩm chưa đầy đủ; tỷ lệ đăng ký kinh doanh đạt chuẩn còn hạn chế; điều kiện bảo quản chưa đồng đều. Không ít trường hợp hàng hóa thiếu chứng từ, việc ghi chép không thường xuyên, khiến việc truy xuất nguồn gốc gặp khó khăn, thậm chí không thể thực hiện khi xảy ra sự cố. Hoạt động mua bán chủ yếu dựa vào “niềm tin” và “mối quen biết” càng tạo ra khoảng trống trong quản lý.
Trong khi đó, công tác kiểm tra, giám sát hiện vẫn chủ yếu dựa vào phương thức thủ công, thông qua các đợt kiểm tra định kỳ. Việc thiếu dữ liệu đồng bộ khiến quá trình theo dõi, phát hiện và xử lý vi phạm chưa thực sự hiệu quả.
Trước thực trạng đó, mô hình chợ dân sinh đảm bảo an toàn thực phẩm được thí điểm tại chợ Thượng Thanh (phường Việt Hưng). Với quy mô 150 hộ kinh doanh và lượng hàng hóa cung cấp cho người dân trên địa bàn khoảng 15 - 20 tấn/ngày, chợ được đầu tư, nâng cấp cả về hạ tầng và quy trình quản lý.
Theo khảo sát của phóng viên, các quầy hàng tại đây đều được phân khu theo ngành hàng như thịt, thủy sản, rau củ, thực phẩm chế biến… Hạ tầng như cấp thoát nước, phòng cháy chữa cháy, nguồn nước sạch được đảm bảo.
Mỗi gian hàng đều được gắn biển cơ sở sản xuất, kinh doanh đủ điều kiện an toàn thực phẩm. Kèm theo đó là bảng thông tin chi tiết gồm tên chủ hộ, số điện thoại, ngành hàng, mã QR để phục vụ truy xuất nguồn gốc sản phẩm, cùng dòng chữ “Chủ hộ cam kết bán hàng đảm bảo an toàn thực phẩm”.
Theo các tiểu thương, nếu như trước đây việc quản lý chủ yếu dựa trên giấy tờ rời rạc thì nay đã được thay thế bằng hệ thống dữ liệu số hóa đồng bộ. Mỗi hộ kinh doanh được lập hồ sơ điện tử và cấp mã QR riêng để cập nhật thông tin hàng hóa, giấy tờ liên quan cũng như kết quả kiểm tra. Với họ, việc cập nhật thông tin không chỉ giúp hoạt động kinh doanh từng bước chuyên nghiệp hóa mà còn góp phần nâng cao ý thức về chất lượng sản phẩm.
Tại quầy rau, củ, quả của chị Chu Thị Thanh, toàn bộ sản phẩm đều được dán mã QR để truy xuất nguồn gốc. Hằng ngày, chị chủ động cập nhật thông tin lên hệ thống, bao gồm lô hàng, đơn vị cung ứng, số lượng, khối lượng và ngày nhập hàng.
“Trước đây, chúng tôi chủ yếu quan tâm đến việc bán được bao nhiêu, lãi hay lỗ trong ngày. Tuy nhiên, khi yêu cầu về an toàn thực phẩm được nâng cao, việc kiểm soát nguồn hàng cũng được chú trọng hơn. Nhờ đó, người mua yên tâm hơn khi biết rõ nguồn gốc sản phẩm”, chị Chu Thị Chanh chia sẻ.
Tại quầy thịt tươi sống, chị Nguyễn Thị Thái cho biết, ngoài việc cập nhật thông tin trên hệ thống điện tử, chị vẫn duy trì ghi chép sổ sách hằng ngày. Các nội dung được ghi lại bao gồm thời gian nhập thịt, tên loại hàng hóa, số lượng, cùng thông tin người cung cấp như họ tên, số điện thoại và địa chỉ.
“Thịt tươi sống là ngành hàng đặc thù, yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm do dễ nhiễm khuẩn, ôi thiu và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng. Vì vậy, dù quy trình có thêm bước so với trước đây nhưng việc quản lý nguồn hàng trở nên rõ ràng hơn, đồng thời tạo thuận lợi cho cả chúng tôi và cơ quan chức năng trong quá trình kiểm tra, truy xuất”, chị Thái cho biết.
Với người tiêu dùng, chỉ cần sử dụng điện thoại thông minh quét mã QR, thông tin về sản phẩm có thể được tra cứu ngay tại quầy. Điều này không chỉ tạo thêm niềm tin mà còn giúp người mua chủ động giám sát, phản hồi chất lượng hàng hóa.
Chị Nguyễn Thị Lành (phường Việt Hưng) cho biết: “Khi đến chợ, tôi sẽ không cần hỏi người bán nguồn gốc sản phẩm ở đâu mà tự lấy điện thoại quét mã. Thông tin hiện lên khá rõ ràng và chi tiết. Điều này khiến tôi cảm thấy an tâm hơn, giống như việc mình đi mua hàng ở siêu thị”.
Tương tự, chị Đinh Hồng Nhung (phường Việt Hưng) chia sẻ: “Tôi thấy mô hình này rất hữu ích, đặc biệt gần đây tình trạng thực phẩm bẩn, không rõ nguồn gốc diễn biến phức tạp. Việc có thể kiểm tra nguồn gốc sản phẩm ngay khi mua giúp tôi yên tâm hơn, đặc biệt với các mặt hàng tươi sống như thịt cá”.
Ông Lê Ngọc Thêm, Trưởng Ban quản lý chợ Thượng Thanh cho biết, thực hiện chủ trương của TP Hà Nội, Sở Công Thương cùng UBND phường Việt Hưng đã lựa chọn chợ Thượng Thanh xây dựng thành mô hình điểm về bảo đảm an toàn thực phẩm.
“Ban quản lý chợ đã phối hợp với các cơ quan chức năng hướng dẫn, giám sát và hỗ trợ tiểu thương trong việc cập nhật dữ liệu. Các hộ kinh doanh được yêu cầu lựa chọn nguồn hàng có xuất xứ rõ ràng, ký kết hợp đồng với các chợ đầu mối để bảo đảm nguồn cung ổn định, minh bạch. Đối với các nhà cung cấp nhỏ lẻ, tiểu thương cũng phải lưu đầy đủ thông tin như hợp đồng, số điện thoại, căn cước công dân nhằm phục vụ truy xuất khi cần thiết”, ông Thêm nói.
Cũng theo ông Thêm, hệ thống phần mềm truy xuất nguồn gốc cho phép theo dõi, cảnh báo các trường hợp chưa cập nhật thông tin hoặc có nguy cơ mất an toàn thực phẩm. Nhờ đó, việc giám sát trở nên nhanh chóng, minh bạch hơn. Bước đầu, mô hình đã ghi nhận những chuyển biến tích cực, góp phần hình thành môi trường kinh doanh văn minh, an toàn và hiện đại.
Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn còn không ít khó khăn. Theo ông Thêm, một số tiểu thương, đặc biệt là người lớn tuổi còn hạn chế trong việc tiếp cận công nghệ. “Việc cập nhật dữ liệu thường xuyên cũng đòi hỏi thêm thời gian, công sức, trong khi không phải ai cũng nhận thấy rõ lợi ích lâu dài nên chúng tôi phải thường xuyên tuyên truyền, hướng dẫn”, ông Thêm cho biết.
Từ một mô hình thí điểm tại chợ Thượng Thanh, đây sẽ là cơ sở để các cơ quan chức năng tiếp tục đánh giá, hoàn thiện và nhân rộng trên toàn thành phố, hướng tới xây dựng hệ thống chợ dân sinh hiện đại, minh bạch, an toàn vì sức khỏe cộng đồng và chất lượng cuộc sống của người dân Thủ đô.
