Trong bối cảnh Việt Nam nằm trong khu vực có dơi ăn quả - vật chủ tự nhiên của virus, việc nhận diện nguy cơ và phòng bệnh từ sớm là yêu cầu cấp thiết.
Phóng viên báo Nhà báo và Công luận đã có cuộc trao đổi với bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học Dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam xoay quanh những lo ngại liên quan đến virus Nipah, một mầm bệnh nguy hiểm có tỷ lệ tử vong cao nhưng chưa bùng phát thành đại dịch.
+ Thưa bác sĩ, vì sao lúc này chúng ta cần nói sớm về virus Nipah, trong khi số ca trên thế giới vẫn còn ít?
- Bởi vì cứ mỗi lần xuất hiện cụm từ “virus mới nổi”, ký ức về đại dịch Covid-19 lại khiến xã hội hoang mang. Nipah là một ví dụ điển hình: Số ca không nhiều, nhưng tỷ lệ tử vong rất cao, có những ổ dịch lên tới gần 100%. Điều đáng nói là con đường lây nhiễm của virus này lại gắn với những thứ rất quen thuộc như dơi, lợn, trái cây, nhựa cây thốt nốt.
Từ góc độ y tế công cộng, điều quan trọng nhất không phải là sợ hãi, mà là hiểu đúng để phòng đúng. Nếu không nói sớm, không truyền thông sớm, xã hội sẽ rơi vào hai thái cực nguy hiểm: Hoặc hoảng loạn quá mức, hoặc chủ quan coi đó là “chuyện ở đâu đâu”.
+ Vậy virus Nipah thực chất là gì và vì sao giới chuyên môn vừa lo ngại, vừa cho rằng vẫn có thể chủ động kiểm soát?
Virus Nipah (NiV) là virus lây từ động vật sang người, có thể gây viêm não cấp và viêm phổi nặng, dẫn tới suy hô hấp với tỷ lệ tử vong cao, trung bình 40–75%, cao hơn rất nhiều so với cúm mùa hay nhiều bệnh truyền nhiễm quen thuộc khác.
Virus Nipah thuộc họ Paramyxoviridae, cùng họ với virus sởi, quai bị nhưng “hung hãn” hơn vì có xu hướng tấn công hệ thần kinh trung ương. Đây là virus ARN có màng bọc lipid, dễ bị bất hoạt bởi xà phòng và dung dịch sát khuẩn, nên các biện pháp vệ sinh cơ bản vẫn rất hiệu quả.
Điểm tích cực là suốt hơn 20 năm qua, Nipah chưa bùng phát thành đại dịch, mà chỉ xuất hiện thành các ổ dịch nhỏ. Điều đó cho thấy chúng ta vẫn còn “khoảng thời gian vàng” để chuẩn bị, nâng cao giám sát, năng lực hồi sức, kiểm soát an toàn thực phẩm và chăn nuôi, thay vì chờ tới khi dịch bùng lên mới ứng phó.
+ Virus Nipah hiện đang xuất hiện ở đâu và nguy cơ với Việt Nam được đánh giá như thế nào?
- Virus Nipah gắn chặt với vùng phân bố của dơi ăn quả chi Pteropus – loài dơi có mặt ở Nam Á, Đông Nam Á và Bắc Úc. Virus đã được ghi nhận tại Malaysia, Singapore, Bangladesh, Ấn Độ và Philippines, với đặc điểm dịch tễ khác nhau ở từng quốc gia.
Malaysia từng bùng phát dịch lớn qua đàn lợn, buộc phải tiêu hủy hơn một triệu con. Bangladesh và Ấn Độ lại ghi nhận nhiều ổ dịch liên quan đến uống nhựa cây thốt nốt tươi và lây từ người sang người trong gia đình, bệnh viện. Philippines có ổ dịch liên quan đến ngựa.
Việt Nam chưa ghi nhận ca Nipah nào, đây là tin tốt. Tuy nhiên, chúng ta nằm trong khu vực có dơi ăn quả, có giao lưu du lịch, lao động và thương mại với các nước từng có Nipah. Vì vậy, nguy cơ hiện tại là thấp nhưng không phải bằng không và việc cảnh giác sớm là hoàn toàn cần thiết.
+ Virus Nipah lây lan qua những con đường nào, thưa bác sĩ?
- Dơi ăn quả là “ổ chứa” tự nhiên của virus. Chúng thải virus qua nước bọt, nước tiểu, phân. Khi dơi liếm nhựa cây hoặc cắn trái cây, virus có thể bám vào thực phẩm. Người uống nhựa cây tươi hứng qua đêm hoặc ăn trái cây bị dơi cắn có thể nhiễm bệnh.
Ở Malaysia, lợn là vật chủ trung gian khuếch đại virus. Lợn nhiễm bệnh lây rất nhanh trong chuồng và người tiếp xúc gần trong quá trình chăn nuôi, giết mổ dễ bị lây nếu không có bảo hộ.
Đáng chú ý, Nipah có thể lây từ người sang người, đặc biệt khi chăm sóc bệnh nhân mà không có biện pháp phòng hộ. Một số ổ dịch đã ghi nhận lây nhiễm chéo trong bệnh viện, thậm chí từ một ca “siêu lây nhiễm”.
+ Triệu chứng của bệnh Nipah có gì đặc biệt khiến việc phát hiện sớm trở nên khó khăn? Hiện nay việc chẩn đoán và điều trị Nipah được thực hiện như thế nào?
- Thời gian ủ bệnh thường 4–14 ngày, có thể kéo dài gần một tháng. Giai đoạn đầu, triệu chứng rất giống cúm: Sốt, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi, buồn nôn. Nếu không hỏi kỹ yếu tố dịch tễ, rất dễ bỏ sót.
Sau đó, bệnh có thể tiến triển nhanh sang viêm phổi nặng hoặc viêm não cấp. Người bệnh có thể lú lẫn, co giật, rối loạn ý thức và rơi vào hôn mê chỉ trong 24–48 giờ. Ngay cả khi sống sót, nhiều người vẫn để lại di chứng thần kinh lâu dài.
Chẩn đoán dựa rất nhiều vào yếu tố dịch tễ kết hợp xét nghiệm RT-PCR để phát hiện virus. Điều trị hiện nay chưa có thuốc đặc hiệu, chủ yếu là hồi sức tích cực: Hỗ trợ hô hấp, bảo vệ não, kiểm soát co giật và biến chứng.
Một số thuốc kháng virus và kháng thể đơn dòng đang được nghiên cứu, vaccine cũng đã bước vào giai đoạn thử nghiệm lâm sàng, nhưng hiện tại trụ cột vẫn là chăm sóc hỗ trợ và kiểm soát nhiễm khuẩn chặt chẽ.
+ Người dân có thể làm gì ngay từ bây giờ để phòng ngừa virus Nipah?
Thực tế, việc phòng ngừa virus Nipah không bắt đầu từ những biện pháp phức tạp mà từ các thói quen rất đơn giản nhưng hiệu quả. Người dân cần tuân thủ nguyên tắc ăn chín, uống sôi; rửa sạch và gọt vỏ trái cây trước khi sử dụng, tuyệt đối không ăn trái cây có dấu vết bị dơi cắn.
Đặc biệt, không uống nhựa cây tươi được hứng ngoài trời qua đêm – con đường lây nhiễm đã được ghi nhận trong nhiều ổ dịch. Việc rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, hạn chế tiếp xúc, săn bắt hoặc ăn thịt dơi cũng là những “hàng rào” quan trọng giúp cắt đứt nguy cơ lây truyền.
Với những người trở về từ vùng có dịch, nếu xuất hiện các triệu chứng như sốt, đau đầu, khó thở hoặc dấu hiệu thần kinh bất thường, cần đến cơ sở y tế ngay và chủ động thông báo lịch trình di chuyển để được đánh giá kịp thời.
Từ câu chuyện Nipah có thể thấy, phòng dịch không chỉ là nhiệm vụ của bệnh viện mà là bài toán tổng thể theo cách tiếp cận “Một sức khỏe”, nơi sức khỏe con người, động vật và môi trường gắn bó chặt chẽ với nhau.
Hiểu đúng để bớt sợ, nhưng tuyệt đối không được lơ là. Khi mỗi cá nhân thay đổi hành vi, hệ thống y tế chủ động chuẩn bị và các ngành phối hợp đồng bộ, Nipah sẽ không trở thành “cơn sóng thần” mới, mà chỉ là một nguy cơ được nhận diện và kiểm soát từ sớm.
+ Trân trọng cảm ơn bác sĩ!
