Dẫu chiến tranh đã lùi xa, dấu tích ngày càng mờ nhạt, hành trình tìm đồng đội ấy vẫn chưa có điểm dừng. Với những người lính Đội K52 (Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Gia Lai), còn một liệt sĩ chưa được tìm thấy là còn một lời hứa chưa trọn vẹn.
25 mùa khô băng rừng đi tìm đồng đội
Giữa những cánh rừng già trải dài ở các tỉnh Ratanakiri, Stung Treng và Preah Vihear (Campuchia), mỗi mùa khô lại có những bước chân lặng lẽ in trên đất đỏ. Không phải để chinh phục núi rừng, không phải để khai phá những miền đất mới mà để đi tìm những người đồng đội đã nằm lại sau chiến tranh.
Suốt 25 năm qua, những người lính Đội K52 vẫn kiên trì rong ruổi trên đất bạn, lật giở từng ký ức của nhân chứng, lần theo từng dấu tích cũ, đào từng mét đất với hy vọng tìm thấy hài cốt của các liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam đã anh dũng hy sinh. Đó là hành trình được đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt và cả sự kiên trì, bền bỉ của những người lính chưa bao giờ cho phép mình từ bỏ hy vọng.
Mùa khô 2025-2026, Đội K52 tiếp tục thực hiện nhiệm vụ trên địa bàn ba tỉnh Đông Bắc Campuchia gồm Ratanakiri, Stung Treng và Preah Vihear; phạm vi tìm kiếm trải rộng trên 808 làng thuộc 139 xã, phường của 23 huyện, thành phố, kéo dài từ biên giới Việt Nam sang tận khu vực giáp Lào và Thái Lan. Đó là vùng đất mà mỗi bước chân đều có thể đối mặt với hiểm nguy.
Địa bàn rộng lớn, địa hình hiểm trở, thời tiết khắc nghiệt với cái nắng có thời điểm lên tới 40 độ C, nguồn nước khan hiếm, nhiều khu vực vẫn còn bom mìn sót lại sau chiến tranh. Không ít nơi có thông tin về liệt sĩ nhưng thuộc khu công nghiệp hoặc đất quốc phòng của Campuchia nên việc tiếp cận để xác minh gặp rất nhiều trở ngại.
Khó khăn còn đến từ chính sự khắc nghiệt của thời gian. Những nhân chứng từng biết nơi chôn cất liệt sĩ nay nhiều người đã qua đời. Người còn sống tuổi đã cao, trí nhớ không còn vẹn nguyên. Những cánh rừng năm xưa đã thành nương rẫy, làng mạc, địa danh thay đổi, dấu tích chiến tranh gần như bị xóa nhòa.
Ngay cả khi tìm được vị trí nghi có hài cốt, công việc cũng không hề đơn giản. Sau hàng chục năm nằm dưới lòng đất, hài cốt đã vôi hóa, phân hủy, nhiều mẫu sinh phẩm không còn đủ điều kiện để phục vụ công tác giám định ADN. Cùng với đó, phương tiện, trang thiết bị phục vụ tìm kiếm phần lớn cũng đã cũ, xuống cấp. Thế nhưng, những khó khăn ấy chưa bao giờ làm những người lính K52 chùn bước.
Theo Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Gia Lai, riêng mùa khô 2025-2026, Đội K52 đã tìm kiếm, quy tập được 18 hài cốt liệt sĩ tại ba tỉnh Ratanakiri, Stung Treng và Preah Vihear, nâng tổng số hài cốt được quy tập từ năm 2001 đến nay lên 1.530 hài cốt. Mỗi hài cốt được tìm thấy không chỉ là một kết quả của quá trình tìm kiếm, đó còn là sự khép lại nỗi mong chờ của biết bao gia đình đã mòn mỏi đợi tin người thân suốt nhiều thập kỷ.
Ít ai biết rằng, để có được một cuộc quy tập thành công, cán bộ, chiến sĩ Đội K52 có khi phải dành hàng tuần, thậm chí hàng tháng chỉ để kiểm chứng một nguồn tin. Có những ngày, họ đi bộ từ lúc trời chưa sáng đến khi màn đêm buông xuống mới tới được vị trí cần xác minh. Có những cuộc tìm kiếm kéo dài nhiều ngày nhưng kết quả chỉ là những hố đất trống, nhưng không ai bỏ cuộc. Bởi họ đều hiểu rằng dưới mỗi tấc đất kia có thể là một người đồng đội đang chờ ngày trở về.
Trung tá Trần Quốc Đạt, Trợ lý Chính sách - Dân vận Đội K52 chia sẻ: "Có những quãng đường chúng tôi đi từ 6 giờ sáng đến 9 giờ đêm mới đến được vị trí tìm kiếm, nước uống chủ yếu lấy từ sông, suối. Nhưng với tinh thần trách nhiệm của người lính K52, chúng tôi quyết tâm bằng mệnh lệnh của trái tim, phấn đấu hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ mà Đảng, Nhà nước và Ban Chuyên trách tỉnh Gia Lai giao phó”.
Hành trình của lòng tri ân
"Mệnh lệnh của trái tim" – đó cũng là điều đã giữ chân những người lính suốt một phần tư thế kỷ giữa rừng sâu nước bạn. Có những cuộc tìm kiếm kết thúc trong lặng im, nhưng cũng có những khoảnh khắc mà tất cả cán bộ, chiến sĩ đều lặng người.
Đó là khi lưỡi cuốc chạm vào chiếc tăng võng đã mục nát, là khi những mẩu xương nhỏ bé dần hiện ra sau từng lớp đất, là chiếc bi đông, chiếc cúc áo hay mảnh tăng còn sót lại sau hàng chục năm. Những di vật tưởng chừng nhỏ bé ấy lại mang giá trị vô cùng lớn lao, bởi đó là dấu hiệu báo rằng một người lính đã được tìm thấy.
Hạ sĩ Nguyễn Thái Bảo xúc động nói: "Có cuộc tìm kiếm diễn ra trong thời gian ngắn, có cuộc kéo dài nhiều ngày. Chúng tôi luôn cố gắng rà soát từng lớp đất. Khi nhìn thấy những mẩu xương hay những di vật còn sót lại, ai cũng rất xúc động. Tôi cảm thấy vô cùng vinh dự và tự hào khi được thực hiện nhiệm vụ này."
Niềm xúc động ấy không chỉ của những người trực tiếp làm nhiệm vụ, đó còn là niềm an ủi dành cho thân nhân các liệt sĩ sau hàng chục năm mong ngóng.
Theo Thượng tá Nguyễn Xuân Toản - Đội trưởng Đội K52, mặc dù địa bàn ngày càng rộng, thông tin về nơi chôn cất liệt sĩ ngày càng ít, đơn vị vẫn luôn phát huy tinh thần đoàn kết, chủ động khắc phục khó khăn để hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Không chỉ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, Đội K52 còn tích cực làm tốt công tác dân vận và đối ngoại với chính quyền, lực lượng chức năng và nhân dân các tỉnh Đông Bắc Campuchia.
Những chuyến thăm hỏi, những hoạt động giúp đỡ người dân, những cuộc gặp gỡ với cựu chiến binh Campuchia đã góp phần vun đắp tình hữu nghị giữa hai dân tộc, đồng thời mở ra thêm nhiều nguồn thông tin quý giá phục vụ công tác tìm kiếm.
Thượng tá Hoàng Viết Ngọc - Chính trị viên Đội K52 nhấn mạnh đối với mỗi cán bộ, chiến sĩ, nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ không chỉ là mệnh lệnh quân sự mà còn là trách nhiệm thiêng liêng đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Chính vì thế, cấp ủy, chỉ huy đơn vị luôn chú trọng giáo dục chính trị, tư tưởng để mỗi cán bộ, chiến sĩ hiểu sâu sắc giá trị nhân văn của công việc mình đang làm.
"Chúng tôi mong muốn tinh thần ấy không chỉ lan tỏa trong cán bộ, chiến sĩ Đội K52 mà còn đến với người dân trên địa bàn đơn vị thực hiện nhiệm vụ. Khi nhận thức được ý nghĩa của công việc này, mỗi người sẽ trở thành một 'nhân chứng', góp thêm một thông tin, một chỉ dẫn để ngày càng có nhiều liệt sĩ được trở về với Tổ quốc", Thượng tá Hoàng Viết Ngọc nói.
25 mùa khô đã khép lại, nhưng hành trình của những người lính K52 vẫn chưa dừng bước. Đâu đó giữa những cánh rừng Campuchia vẫn còn những người con của Tổ quốc nằm lại. Và chừng nào còn một liệt sĩ chưa trở về với đất mẹ, chừng đó những bước chân của Đội K52 vẫn sẽ tiếp tục băng rừng, vượt suối.
Bởi hơn ai hết, họ hiểu rằng đưa đồng đội trở về không chỉ là hoàn thành một nhiệm vụ. Đó còn là sự tri ân đối với quá khứ, là lời hứa của những người đang sống với những người đã ngã xuống và là mệnh lệnh không bao giờ được phép lãng quên của trái tim người lính.
