Lạm phát tại Iran đang leo lên mức chưa từng thấy kể từ Thế chiến II, đẩy nền kinh tế nước này vào một cuộc khủng hoảng chi phí sinh hoạt nghiêm trọng. Giá thực phẩm, năng lượng và hàng tiêu dùng thiết yếu tăng với tốc độ chóng mặt trong khi thu nhập không theo kịp, khiến sức mua của người dân suy giảm mạnh.
Theo số liệu mới công bố của Ngân hàng Trung ương Iran, lạm phát thường niên trong giai đoạn từ ngày 21/4 đến 20/5 đã đạt 77,2%, mức cao nhất kể từ năm 1942. Đáng chú ý, lạm phát đối với hàng hóa thiết yếu đã vượt 113%, cho thấy áp lực đặc biệt lớn đang đè nặng lên các hộ gia đình.
Khi những mặt hàng thiết yếu trở thành xa xỉ phẩm
Tại các khu chợ ở Tehran, dấu vết của cuộc khủng hoảng hiện diện ở khắp nơi. Người dân vẫn đi lại giữa các quầy hàng đông đúc, nhưng ngày càng ít người mang theo túi mua sắm khi ra về.
Ông Mashhadi Firouz, một người nghỉ hưu 63 tuổi, cho biết việc đi chợ giờ đây giống như "một cuộc thám hiểm để tìm hiểu giá cả mới". Theo ông, giá một kg gạo đã tăng từ khoảng 1,8 triệu rial (khoảng 36.000 đồng) lên hơn 5 triệu rial (khoảng 90.000 đồng) chỉ trong vòng một năm. Một chai dầu ăn cũng tăng hơn 4 lần trong cùng giai đoạn.
"Lương hưu của tôi thậm chí không đủ trang trải một phần ba chi phí sinh hoạt của gia đình", ông nói.
Theo ông Firouz, điều đáng lo ngại không chỉ là giá cả tăng cao mà còn là tốc độ tăng quá nhanh. "Chúng tôi không có thời gian để thích nghi. Ngày càng nhiều người lao động và người nghỉ hưu rơi xuống dưới ngưỡng nghèo dù vẫn có thu nhập ổn định."
Áp lực giá cả đang buộc nhiều gia đình phải thay đổi hoàn toàn thói quen tiêu dùng. Fatima, một bà nội trợ 46 tuổi ở Tehran, cho biết bà phải đi chợ nhiều lần mỗi tuần để tìm những nơi bán hàng rẻ hơn trước khi giá tiếp tục tăng.
"Thịt đỏ giờ chỉ còn là giấc mơ. Thịt gà cũng dần trở thành món ăn hiếm hoi trên bàn ăn. Thậm chí tôi còn phải đếm từng quả trứng một", bà chia sẻ.
Không chỉ người tiêu dùng chịu áp lực. Các tiểu thương cũng đang chứng kiến sức mua lao dốc. Nhiều cửa hàng cho biết khách hàng hiện chỉ tập trung vào những nhu yếu phẩm tối thiểu, trong khi các mặt hàng không thiết yếu gần như không còn người mua.
Mehran, một chủ cửa hàng tạp hóa 71 tuổi tại Tehran, cho biết trong hơn 40 năm kinh doanh ông chưa từng chứng kiến tình trạng nào tồi tệ như hiện nay.
"Giá nhiều mặt hàng đã tăng gấp đôi chỉ trong vài tháng. Chúng tôi buộc phải giảm lượng hàng nhập về nhưng vẫn không tìm được người mua. Bây giờ mục tiêu của tôi không còn là kiếm lợi nhuận mà chỉ là tránh phá sản."
"Cơn bão hoàn hảo" đẩy lạm phát lên mức lịch sử
Theo giới chuyên gia, đợt lạm phát hiện nay là kết quả của nhiều cú sốc kinh tế xuất hiện cùng lúc.
Arman Khaleghi, Chủ tịch Phòng Thương mại, Công nghiệp và Khai khoáng Iran, mô tả tình hình hiện nay là một "cơn bão kinh tế hoàn hảo". Theo ông, việc bãi bỏ cơ chế tỷ giá ưu đãi đối với hàng hóa thiết yếu đã khiến giá thực phẩm tăng vọt.
Bên cạnh đó là tác động từ các cuộc biểu tình trong nước, xung đột quân sự với Mỹ và Israel, việc điều chỉnh giá năng lượng cũng như những gián đoạn trong hoạt động thương mại.
Một trong những hệ quả đáng chú ý nhất của chiến tranh là sự thay đổi hành vi tiêu dùng. Lo ngại nguồn cung bị gián đoạn, người dân đổ xô tích trữ thực phẩm và hàng tiêu dùng, khiến nhu cầu tăng mạnh và đẩy giá cả leo thang ngay cả khi thị trường chưa thực sự thiếu hàng.
Ở chiều ngược lại, các ngành sản xuất cũng phải đối mặt với chi phí ngày càng cao. Những khó khăn trong ngành hóa dầu làm tăng giá bao bì và nguyên liệu đầu vào cho lĩnh vực thực phẩm, dược phẩm và hàng tiêu dùng. Trong khi đó, các vấn đề của ngành thép tiếp tục lan sang lĩnh vực ô tô và thiết bị gia dụng, khiến áp lực chi phí lan rộng trong toàn nền kinh tế.
Tình trạng gián đoạn vận tải và thương mại quốc tế càng làm tình hình thêm nghiêm trọng. Các rủi ro trên tuyến hàng hải khiến chi phí vận chuyển tăng mạnh, buộc doanh nghiệp phải sử dụng những tuyến đường thay thế đắt đỏ hơn. Hệ quả là giá nhập khẩu leo thang và tâm lý lo ngại về tình trạng khan hiếm hàng hóa ngày càng lan rộng.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng chiến tranh chỉ là chất xúc tác làm lộ rõ những điểm yếu đã tồn tại từ lâu trong nền kinh tế Iran. Sự phụ thuộc lớn vào nguồn thu dầu mỏ, những bất cập trong chính sách kinh tế và tác động kéo dài của các lệnh trừng phạt đã khiến nền kinh tế dễ tổn thương trước các cú sốc bên ngoài.
Mahmoud, một giảng viên đại học tại Tehran, nhận định rằng cuộc khủng hoảng hiện nay không thể chỉ được giải thích bằng chiến tranh.
"Đất nước đã che giấu những vấn đề của mình bằng nguồn thu dầu mỏ trong nhiều năm. Khi những cú sốc xuất hiện, mọi điểm yếu cùng lúc bộc lộ."
Theo ông, điều đáng lo ngại nhất là những gì người dân đang chứng kiến có thể mới chỉ là phần nổi của tảng băng chìm.
"Chúng ta đang mắc kẹt trong trạng thái không chiến tranh nhưng cũng chưa có hòa bình thực sự. Sự đình trệ kéo dài đó là thứ độc hại nhất đối với một nền kinh tế đã kiệt quệ."
Trong bối cảnh xung đột vẫn chưa có dấu hiệu được giải quyết hoàn toàn, triển vọng kinh tế Iran tiếp tục phủ bóng bởi những bất ổn. Với lạm phát ở mức cao nhất trong hơn 80 năm, thách thức lớn nhất của Tehran hiện nay không chỉ là kiểm soát giá cả mà còn là khôi phục niềm tin của người dân vào khả năng phục hồi của nền kinh tế.
