Tiếng bài hát “Hồn tử sĩ” ngân lên giữa không gian trang nghiêm. Những người lính chậm rãi đưa từng linh cữu các liệt sĩ vào vị trí làm lễ. Những cựu chiến binh tóc đã bạc lặng nhìn đồng đội. Có người đưa tay chào theo điều lệnh, có người lặng lẽ lau nước mắt.
Sáng 25/5/2026, tại Nghĩa trang Liệt sĩ Nầm, xã Tứ Mỹ, Tỉnh ủy, HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ tỉnh Hà Tĩnh tổ chức trọng thể lễ truy điệu và an táng 9 hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh tại Lào. Dự lễ có đồng chí Trần Cẩm Tú, Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư; đại diện các bộ, ngành Trung ương, Quân khu 4, tỉnh Hà Tĩnh cùng đông đảo cán bộ, chiến sĩ và Nhân dân.
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày những người lính ấy nằm lại đất bạn. Giờ đây, họ trở về trong sự đón nhận trang trọng của quê hương. Không còn tiếng bom đạn, không còn những cuộc hành quân xuyên rừng, nhưng trước những linh cữu phủ cờ, ký ức về một thời chiến tranh như được đánh thức.
Từ những cánh rừng nước bạn đến nghĩa trang quê nhà
Để có được những linh cữu trong ngày trở về ấy là hàng tháng trời băng rừng, vượt suối, lần theo những nguồn tin đã tồn tại qua nhiều thập kỷ. Mùa khô 2025-2026, cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ CHQS tỉnh Hà Tĩnh đã tìm kiếm, cất bốc và hồi hương 9 hài cốt liệt sĩ tại tỉnh Bolikhămxay và Thủ đô Viêng Chăn, hoàn thành vượt chỉ tiêu Quân khu giao.
Theo Thượng tá Trần Văn Sơn, Đội trưởng Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ CHQS tỉnh Hà Tĩnh, địa bàn tìm kiếm tại Lào rộng, địa hình phức tạp, thời tiết khắc nghiệt. Mùa mưa, nhiều tuyến đường bị chia cắt; mùa khô, nắng nóng khiến việc ăn ở, sinh hoạt giữa núi rừng càng thêm gian nan.
Không chỉ địa hình khắc nghiệt, thời gian cũng khiến công việc tìm kiếm trở nên khó khăn hơn. Sau hơn nửa thế kỷ, những con đường cũ có thể đã biến mất, dòng suối đổi hướng, những mốc nhận biết không còn. Nguồn tin của người dân nhiều khi chỉ là ký ức rời rạc về một nhóm bộ đội từng đóng quân, một khu vực từng có người hy sinh hay một địa danh đã đổi tên.
Vì thế, mỗi thông tin đều phải được xác minh, đối chiếu rồi mới tổ chức khảo sát, tìm kiếm. Có những chuyến đi kéo dài nhiều ngày nhưng trở về chưa có kết quả. Song với những người lính làm nhiệm vụ đặc biệt này, mỗi nguồn tin đều đáng để lần theo. Bởi phía sau một vị trí được chỉ dẫn có thể là một người mẹ đã chờ cả đời, một người em giữ mãi tấm ảnh cũ hay một gia đình chưa từng biết nơi người thân mình nằm xuống.
Từ năm 1999 đến nay, được sự giúp đỡ của Đảng, Nhà nước và Nhân dân Lào, Ban Chỉ đạo 515 và Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ tỉnh Hà Tĩnh đã tìm kiếm, quy tập, cất bốc được 835 hài cốt liệt sĩ. Riêng mùa khô 2025-2026, thêm 9 người được đưa về đất Mẹ. Đằng sau con số ấy là hàng nghìn ngày công giữa núi rừng, những cuộc khảo sát âm thầm và sự phối hợp bền bỉ của chính quyền, lực lượng vũ trang và Nhân dân Lào.
Đặc biệt, tình cảm của người dân nước bạn luôn là một phần quan trọng trong mỗi cuộc tìm kiếm. Những ký ức được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác trở thành những chỉ dấu quý giá, giúp người lính hôm nay lần tìm dấu vết của những người lính năm xưa.
Tại lễ truy điệu, đồng chí Nguyễn Thị Nguyệt, Phó Chủ tịch UBND tỉnh, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 tỉnh Hà Tĩnh, khẳng định sự hy sinh của các liệt sĩ là biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần chiến đấu và thực hiện nhiệm vụ quốc tế cao cả.
Trong những năm tháng chiến tranh, hàng vạn cán bộ, chiến sĩ và chuyên gia Việt Nam đã vượt Trường Sơn sang Lào, sát cánh cùng quân đội và Nhân dân nước bạn chiến đấu chống kẻ thù chung. Nhiều người đã nằm lại trên đất Lào, góp phần làm nên thắng lợi của cách mạng hai nước và vun đắp mối quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam - Lào.
Một cuộc trở về, một hành trình mới
Thế nhưng, trở về đất Mẹ vẫn chưa phải là điểm cuối. Chín hài cốt được đưa về trong mùa khô 2025-2026 vẫn chưa xác định đầy đủ danh tính. Vì vậy, sau lễ an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Nầm là một cuộc chạy đua khác: gọi đúng tên từng liệt sĩ!
Tại Hà Tĩnh, Ban Chỉ đạo 515 tỉnh đã hoàn thành khai quật, số hóa thông tin đối với 774 phần mộ chưa xác định được thông tin tại 7 nghĩa trang liệt sĩ. Trong đó, 297 phần mộ lấy được mẫu sinh phẩm, đạt 38,4%. Toàn bộ mẫu được bàn giao cho Viện Pháp y Quân đội phục vụ giám định ADN.
Cùng với đó, Bộ CHQS tỉnh đã tham mưu Ban Chỉ đạo 515 tỉnh thành lập tổ công tác liên ngành và đội lấy mẫu hài cốt liệt sĩ gồm 48 cán bộ, chiến sĩ, phối hợp với các sở, ngành, địa phương thực hiện khai quật, số hóa thông tin và lấy mẫu sinh phẩm.
Từng phần mộ được xác định vị trí, từng mẫu hài cốt được thu nhận, niêm phong và lập hồ sơ cẩn trọng. Những dữ liệu tưởng như nhỏ bé ấy có thể trở thành mắt xích quan trọng giúp xác định danh tính một liệt sĩ sau hơn nửa thế kỷ.
Bởi một mẫu sinh phẩm không đơn thuần là mẫu vật. Đó có thể là cơ hội để một người lính có lại tên mình trên bia mộ, để một người con được trở về đúng quê hương và để một gia đình thôi phải đặt câu hỏi: “Người thân của mình đang ở đâu?”.
Trong khi những mẫu sinh phẩm được đưa vào quá trình giám định, công việc tìm kiếm, quy tập vẫn tiếp tục. Hà Tĩnh tiếp tục tiếp nhận, xác minh các nguồn tin phục vụ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, đồng thời chuẩn bị cho mùa khô 2026-2027, khi những người lính lại lên đường sang đất bạn.
Ngày lễ rồi cũng khép lại. Những nén hương sẽ tàn, những vòng hoa sẽ phai. Nhưng câu chuyện về 9 người lính vừa trở về vẫn chưa thể khép lại. Bởi giữa những cánh rừng Bolikhămxay và quanh Viêng Chăn, có thể vẫn còn những đồng đội đang nằm lại. Ở quê nhà, vẫn còn những gia đình chờ một ngày nhận được tin. Và trong những hồ sơ mang dòng chữ “chưa xác định được thông tin”, vẫn còn những cái tên đang chờ được gọi!
Kỳ cuối: Lời hẹn với những người chưa trở về
