Chỉ đạo gần 100 số báo Việt Nam độc lập
Trong khoảng thời gian tròn 20 năm, từ năm 1925 khi tờ Thanh Niên được xuất bản cho đến ngày Cách mạng tháng Tám thành công, dòng báo chí cách mạng trước năm 1945 đã có bước phát triển mạnh mẽ, đã là vũ khí đấu tranh sắc bén, góp phần đưa các phong trào cách mạng Việt Nam đi đến thắng lợi.
Trong dòng chảy báo chí đặc biệt ấy, đã có những tờ báo mang những dấu ấn khá đặc biệt, trong đó nổi bật là tờ Việt Nam độc lập - tờ báo được cho là có “tuổi thọ” cao nhất trước Cách mạng tháng Tám.
Từ tháng 8/1941 đến khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đi Trung Quốc (tháng 8/1942), Báo Việt Nam Độc lập ra được trên 30 số, 400 bản, mỗi tháng ra 3 kỳ, mỗi kỳ 2 trang. Trên 30 số báo này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã là người chỉ đạo trực tiếp tất cả các khâu xuất bản tờ báo, từ việc lên ý tưởng từng số, tác giả bài viết, tranh vẽ, sửa bài đến viết chữ ngược trên bàn đá, lo phương tiện in, địa điểm in và tổ chức phát hành. Từ tháng 8/1942, Bác đi công tác nước ngoài, đồng chí Tống (Phạm Văn Đồng) được Bác giao ở nhà phụ trách tờ báo.
Theo nhiều tài liệu, trong thời gian này, thực dân Pháp và bọn tay sai lùng sục, khủng bố cách mạng rất điên cuồng. Chúng rào làng ngăn cách dân với cách mạng, kiểm soát gắt gao từng tờ giấy học sinh đến những viên mực của các sạp hàng bán ra. Nếu có nghi ngờ là bọn chúng giao cho bọn cường hào địa phương theo dõi. Vì vậy, hoạt động của cơ quan Báo Việt Nam Độc lập cũng gặp nhiều khó khăn. Nhưng nhờ vào các đoàn thể cách mạng, dựa vào quần chúng giác ngộ, mọi thứ cần cho việc ra báo, đưa báo đến tay người đọc, lo từng bữa ăn cho Tòa báo vẫn được bảo đảm, Báo Việt Nam Độc lập không bị nghỉ kỳ nào. Đồng chí Tống đã nói: “Bác sáng lập ra tờ báo này là để hướng dẫn quần chúng đấu tranh cách mạng, giặc càng khủng bố, ta càng ra báo đều đặn”.
Cách đây 10 năm, nhân kỷ niệm 110 năm ngày sinh Thủ tướng Phạm Văn Đồng (1/3/1906-1/3/2016), Phó Giáo sư - Tiến sỹ Bùi Đình Phong, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh trong bài viết với nhan đề: “Phạm Văn Đồng - Nhà văn hóa lớn của dân tộc”, đã nhấn mạnh: Phạm Văn Đồng sử dụng ngòi bút như một vũ khí sắc bén trong sự nghiệp “phò chính trừ tà.” Ngay sau khi được trả tự do, bị quản thúc ở quê nhà, Phạm Văn Đồng đã tích cực viết bài cho Tạp chí Đỏ, cơ quan ngôn luận của Tỉnh ủy Quảng Ngãi, xuất bản bí mật. Sau đó, khi ra Hà Nội hoạt động, liên lạc được với tổ chức Đảng và nhóm trí thức yêu nước Đặng Thai Mai, Hoàng Minh Giám, Võ Nguyên Giáp, với bút hiệu Đông Tây hoặc không ký tên, Phạm Văn Đồng đã viết nhiều bài cho các báo Tin tức, Le Travail, Notre voix…
Năm 1941, sau khi về nước triệu tập và chủ trì Hội nghị Trung ương 8, Nguyễn Ái Quốc đã chỉ đạo xuất bản Báo Việt Nam độc lập. Khoảng 30 số đầu do Người trực tiếp phụ trách.
Trong thời gian Người sang Trung Quốc và bị chính quyền Quốc dân Đảng Trung Hoa bắt giam và cho đến trước ngày Cách mạng Tháng Tám thành công, Phạm Văn Đồng phụ trách tờ báo, trực tiếp viết và biên tập nhiều bài. Đây là công việc chính trong thời gian Phạm Văn Đồng hoạt động ở Cao Bằng.
Với lối viết ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu theo phong cách báo chí của Hồ Chí Minh, Phạm Văn Đồng viết nhiều bài xã luận, những vấn đề có tính thời sự trong nước và quốc tế. Theo chỉ thị của Bác, để giữ bí mật, các bài viết không ký tên, không ai biết.
Những bài báo do Phạm Văn Đồng viết không chỉ có tác dụng tố cáo tội ác của thực dân Pháp, phát xít Nhật, giáo dục truyền thống yêu nước chống ngoại xâm của dân tộc, nêu cao tấm gương các vị anh hùng dân tộc, ca ngợi thắng lợi của Liên Xô và các lực lượng đồng minh..., mà còn góp tiếng nói quan trọng vào cuộc đấu tranh đòi trả tự do cho Bác.
Đến ngày 20/8/1945, báo Việt Nam độc lập ra được 126 số, trong đó Phạm Văn Đồng đã chỉ đạo gần 100 số. Sau tờ Thanh niên, đây là tờ báo có số lượng phát hành lớn thứ hai trong thời kỳ bí mật; là tờ báo tồn tại lâu nhất trong điều kiện Đảng ta chưa nắm được chính quyền.
Một đời trăn trở để giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt
Cách mạng tháng Tám thành công, năm 1945, đồng chí Phạm Văn Đồng được cử làm Bộ trưởng Bộ Tài chính của Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tháng 9/1945, đồng chí Phạm Văn Đồng là Phó Thủ tướng Chính phủ kiêm Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, Trưởng ban Đối ngoại của Trung ương Đảng. Ngày 20/9/1955, tại kỳ họp thứ 5,Quốc hội khóa I, đồng chí được bầu làm Thủ tướng Chính phủ. Từ đó đến năm 1987, đồng chí Phạm Văn Đồng liên tục giữ chức vụ Thủ tướng Chính phủ và trở thành người giữ chức vụ này lâu năm nhất ở Việt Nam và cả trên thế giới. Với trí tuệ, bản lĩnh, nhân cách lớn, đồng chí Phạm Văn Đồng đã để lại dấu ấn mạnh mẽ trên nhiều lĩnh vực, trong đó không thể không kể đến lĩnh vực văn hoá.
Trong lời điếu do Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu đọc tại lễ truy điệu đồng chí Phạm Văn Đồng ngày 6/5/2000 có đoạn: “Đồng chí Phạm Văn Đồng là một nhà văn hóa lớn của dân tộc, luôn luôn quan tâm sâu sắc đến văn hóa và liên tục sáng tạo văn hóa, nhấn mạnh văn hóa là đổi mới, đổi mới là văn hóa, luôn luôn coi trọng phát huy vai trò động lực của văn hóa với kinh tế và xã hội, có nhiều ý tưởng sáng tạo chỉ đạo các mặt hoạt động văn hóa, đối thoại thân tình và giúp đỡ thiết thực các nhà khoa học, các văn nghệ sỹ; bản thân mình có nhiều tác phẩm văn hóa nổi tiếng với một văn phong trong sáng, mẫu mực.”
Văn phong trong sáng mẫu mực ấy có lẽ cũng là nguyên cớ khiến lúc sinh thời, một trong những điều vị Thủ tướng tâm huyết nhất là làm sao giữ gìn sự trong sách đẹp đẽ nhất cho tiếng Việt.
Chuyện kể rằng, đầu năm 1966, trong lúc cả nước đang dồn sức cho cuộc đấu tranh chống Mĩ cứu nước, bảo vệ miền Bắc và giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, một hội nghị chuyên đề toàn quốc lần thứ nhất về việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt đã diễn ra tại Hà Nội. Ông đã tới dự Hội nghị, nhấn mạnh: “Cái quý giá vô cùng mà chúng ta cần gìn giữ là tiếng nói của dân tộc, tiếng nói của cha ông tự ngàn xưa để lại cho chúng ta”.
Tại Hội nghị này, ông yêu cầu: “Cần phải đánh giá một cách tổng quát về tiếng Việt của ta, nhìn thấy chất của nó, giá trị, bản sắc, tinh hoa của nó, nhận rõ hai đức tính của nó là giàu và đẹp, nhìn thấy khả năng phát triển phong phú của nó” và khởi xướng cuộc vận động giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt.
Cuộc vận động tập trung vào 3 nội dung: Giữ gìn và phát triển vốn chữ của tiếng ta; Nói và viết đúng phép tắc của tiếng ta; Giữ gìn bản sắc, tinh hoa, phong cách của tiếng ta trong mọi thể văn (văn nghệ, chính trị, khoa học, kĩ thuật,...)
Trong nhìn nhận của Thủ tướng Phạm Văn Đồng: “Đây là một công việc lâu dài, phải kiên trì, phải nhìn xa, thấy rộng, phải làm từng bước với tất cả ý thức trách nhiệm của mỗi người chúng ta, với lòng tự hào về tiếng nói của dân tộc và với lòng phấn khởi và tin tưởng đang góp phần của mình vào một công việc vừa quan trọng vừa tốt đẹp vô cùng”.
