Những buổi học vốn diễn ra trong không gian khép kín bỗng trở thành “nội dung trực tiếp”, được chia sẻ theo nhịp nhanh, ngẫu hứng của mạng xã hội.
Với không ít sinh viên, livestream đơn thuần là cách ghi lại đời sống giảng đường, chia sẻ những khoảnh khắc được cho là thú vị hay “cho vui”.
Một nữ sinh viên năm 3 tại Hà Nội thừa nhận, ban đầu cô chỉ bật livestream trong những tiết học lý thuyết dài để “giết thời gian”, không nghĩ rằng việc làm này có thể gây ảnh hưởng đến giảng viên hay bạn bè xung quanh.
“Thấy nhiều người xem, họ bình luận hỏi han nên em cũng bị cuốn theo. Khi đó chỉ nghĩ mình đang chia sẻ cuộc sống sinh viên bình thường”, nữ sinh nói.
Tuy nhiên, càng quan sát, nhiều người bắt đầu nhận ra không gian sư phạm của lớp học đang dần bị biến đổi. Bài giảng không còn chỉ dành cho thầy và trò trong lớp, mà trở thành nội dung cho hàng trăm, thậm chí hàng nghìn người xa lạ.
Một câu nói vô tình của giảng viên có thể bị cắt ra khỏi ngữ cảnh, một khoảnh khắc riêng tư của sinh viên có thể bị phơi bày mà không có sự đồng thuận của người trong cuộc.
Nữ sinh kể lại, chỉ sau vài lần livestream, cô bắt đầu cảm thấy bất an khi đọc những bình luận soi mói, thậm chí khiếm nhã nhắm vào giảng viên và bạn học.
“Có những câu nói của thầy cô bị người xem bên ngoài hiểu sai hoặc bình luận tiêu cực. Lúc đó em mới thấy sợ, vì chỉ một đoạn ngắn bị cắt ghép cũng có thể ảnh hưởng đến hình ảnh của thầy cô”, cô chia sẻ.
Ở góc nhìn khác, một nam sinh viên cho rằng ranh giới giữa chia sẻ cá nhân và xâm phạm không gian học đường đang ngày càng mờ nhạt. “Lớp học vốn là nơi trao đổi kiến thức, có những nội dung chỉ phù hợp trong phạm vi thầy trò. Khi bật livestream, mọi thứ như bị đưa lên ‘sân khấu’, ai cũng trở thành nhân vật bất đắc dĩ”, nam sinh nói và cho biết anh đã chủ động nhắc bạn bè tắt livestream trong giờ học.
Thực tế, không ít sinh viên chỉ nhận ra hệ lụy khi hình ảnh, âm thanh trong lớp bị cắt ghép, lan truyền lại trên mạng xã hội với những tiêu đề giật gân. Một khoảnh khắc tưởng chừng vô hại có thể trở thành nguồn cơn của hiểu lầm, tranh cãi, thậm chí ảnh hưởng đến uy tín cá nhân và môi trường học tập.
Livestream, xét cho cùng, là sản phẩm của văn hóa chia sẻ tức thời trên mạng xã hội. Nhưng khi thói quen này bước vào giảng đường, nơi vốn cần sự tập trung, tôn trọng và an toàn về mặt học thuật, những câu hỏi về giới hạn, trách nhiệm và ý thức cá nhân bắt đầu được đặt ra. Giảng đường có thể mở hơn, nhưng liệu mọi thứ diễn ra trong lớp học có nên trở thành nội dung công khai?
Theo luật sư Trần Văn Tuấn (Đoàn Luật sư TP Hồ Chí Minh), căn cứ Thông tư 32/2020/TT-BGDĐT, học sinh không được phép sử dụng điện thoại và các thiết bị điện tử trong giờ học nếu chưa có sự đồng ý của giáo viên và không phục vụ mục đích học tập.
Đối với sinh viên, dù hiện chưa có quy định cụ thể ở cấp luật, nhưng hành vi livestream trong lớp học vẫn chịu sự điều chỉnh trực tiếp của quy chế, nội quy nội bộ của từng cơ sở đào tạo. Trên thực tế, phần lớn các trường đại học đều hạn chế hoặc nghiêm cấm hành vi này và có thể áp dụng các hình thức xử lý kỷ luật khi phát hiện vi phạm.
Luật sư Tuấn nhấn mạnh, việc tự ý livestream trong lớp học không chỉ là vi phạm nội quy học đường mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý nghiêm trọng, đặc biệt liên quan đến quyền đối với hình ảnh và đời sống riêng tư của giảng viên, sinh viên.
Một số trường hợp bị nghiêm cấm tuyệt đối, bao gồm: Livestream trong quá trình kiểm tra, thi cử nhằm bảo đảm tính bảo mật và công bằng; phát tán nội dung xuyên tạc, xúc phạm danh dự, nhân phẩm nhà giáo hoặc môi trường giáo dục; ghi hình, phát trực tiếp tại các khu vực quân sự, nội dung thuộc danh mục bí mật nhà nước trong khuôn khổ các học phần về Giáo dục Quốc phòng và An ninh.
Theo quy định tại Điều 32 và Điều 38 Bộ luật Dân sự 2015, quyền hình ảnh và bí mật đời tư của mỗi cá nhân đều được pháp luật bảo vệ. Việc sử dụng thiết bị ghi âm, ghi hình để thu thập và phát tán công khai hình ảnh, giọng nói của người khác khi chưa được sự đồng ý là hành vi xâm phạm quyền dân sự.
Trường hợp nội dung livestream kèm theo lời bình phẩm, chế giễu, xuyên tạc hoặc gây hiểu lầm, hành vi này có thể bị xử phạt theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP, thậm chí chuyển hóa thành hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm.
Trong trường hợp nội dung livestream xâm phạm uy tín của giảng viên hoặc nhà trường, người thực hiện có thể phải chịu nhiều chế tài cùng lúc. Ở phạm vi cơ sở giáo dục, học sinh, sinh viên có thể bị khiển trách, cảnh cáo hoặc đình chỉ học tập theo nội quy.
Về mặt dân sự, người vi phạm có nghĩa vụ chấm dứt hành vi, gỡ bỏ nội dung, xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại nếu gây tổn hại đến danh dự, uy tín của cá nhân, tổ chức liên quan.
Trong trường hợp hành vi xúc phạm nghiêm trọng, bịa đặt hoặc vu khống, người livestream còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội làm nhục người khác hoặc Tội vu khống theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).
Từ thực tế này, luật sư Trần Văn Tuấn cho rằng các cơ sở giáo dục cần cụ thể hóa rõ ràng nội quy học đường, trong đó quy định chặt chẽ việc quay phim, ghi âm, livestream trong giờ học.
Đồng thời, cần tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật liên quan đến Luật An ninh mạng, Bộ luật Dân sự, giúp học sinh, sinh viên nhận thức đầy đủ hậu quả pháp lý của hành vi xâm phạm quyền riêng tư trên không gian mạng.
Việc thiết lập các kênh tiếp nhận phản ánh như đường dây nóng hoặc hòm thư điện tử cũng là giải pháp cần thiết để kịp thời phát hiện, xử lý các trường hợp quay lén, phát trực tiếp trái phép.
Đối với người học, luật sư khuyến cáo học sinh, sinh viên tuyệt đối không ghi hình, livestream khi chưa được sự đồng ý của giảng viên và các cá nhân liên quan. Hình ảnh của thầy cô và bạn học là quyền nhân thân được pháp luật bảo vệ, và mọi hành vi xâm phạm đều có thể phải trả giá bằng các chế tài nghiêm khắc.
Ở nhiều quốc gia, livestream trong trường học được xem là hoạt động liên quan trực tiếp đến dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư, nên chịu sự điều chỉnh chặt chẽ của luật bảo vệ dữ liệu và quy định nội bộ.
Tại Mỹ, hình ảnh, video của sinh viên có thể được coi là hồ sơ học tập, việc chia sẻ vì thế bị ràng buộc bởi quy định bảo mật thông tin người học. Nhiều trường yêu cầu nếu chưa có sự đồng ý, nội dung ghi hình phải bảo đảm không nhận diện cá nhân.
Tại Anh, cơ quan bảo vệ dữ liệu cho phép nhà trường hạn chế quay, chụp nếu ảnh hưởng hoạt động giáo dục, đồng thời khuyến cáo không đăng hình người khác khi chưa phù hợp.
Pháp áp dụng biện pháp mạnh hơn khi cấm điện thoại và thiết bị liên lạc điện tử ở bậc mầm non đến THCS. Ở Úc, các bang ban hành chính sách riêng nhưng đều nhấn mạnh nguyên tắc đồng thuận, bảo vệ quyền riêng tư và an toàn môi trường số trong học đường.
