Tình trạng người dân đổ xô mua xăng diễn ra trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Donald Trump triển khai chiến dịch được mô tả là "chiến tranh kinh tế" nhằm vào Tehran. Tổ chức Tối ưu hóa Năng lượng (EOO), cơ quan nhà nước phụ trách quản lý nguồn cung nhiên liệu của Iran, cảnh báo nước này đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt xăng dầu "nghiêm trọng".
Một nhân viên tại một trạm xăng ở thủ đô cho biết người dân tìm cách đổ đầy bình ngay cả khi chưa hết xăng, do lo ngại chiến tranh có thể bùng phát trở lại hoặc giá nhiên liệu tăng. Theo người này, quy định giới hạn 20 lít mỗi xe khiến nhiều tài xế phải quay lại trạm nhiều lần.
![ftcms-27902820-fef2-41d6-b202-1ab404bfa0e1.jpg](https://cdn.congluan.vn/images/BMNESCEQ3WtJjXR-D68iwZnrQDAc3Ek3x6EfSLqF2P8FoCtZEjFIsUbl1WdJ2etfzjTJ_-1600soWGa7BaIWXzcFOfE4w9lGFgwe6k2RjHU/ftcms-27902820-fef2-41d6-b202-1ab404bfa0e1.jpg.avif "Một nhân viên trạm xăng ở Tehran cho biết người dân đang đổ xô đi đổ xăng "ngay cả khi bình nhiên liệu chưa cạn". Ảnh: AFP/Getty Images.")
Nguồn cung nhiên liệu chịu sức ép
Iran là nước xuất khẩu dầu thô lớn nhưng từ lâu vẫn phải nhập khẩu xăng để bù đắp thiếu hụt trong nước. Lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ, có hiệu lực từ ngày 14/7, đã hạn chế đáng kể khả năng tiếp cận nhiên liệu của Iran. Trong khi đó, các cuộc không kích của Mỹ và Israel trong những tuần đầu của cuộc chiến bắt đầu từ tháng 2 đã làm tổn hại một phần năng lực lọc dầu của nước này.
EOO cho biết Iran hiện thiếu khoảng 15 triệu lít xăng mỗi ngày, trong khi tổng nhu cầu tiêu thụ lên tới 135 triệu lít.
Nguồn cung còn chịu thêm sức ép khi Mỹ mở rộng các biện pháp trừng phạt thứ cấp đối với các đối tác thương mại của Iran. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent hôm thứ Hai cho biết Washington đang tiếp tục siết chặt các biện pháp nhằm gây sức ép kinh tế và tài chính lên Tehran.
Chính quyền Iran khẳng định nước này có khả năng chống chịu sức ép từ Mỹ và từ chối yêu cầu của Tổng thống Trump về việc mở lại eo biển Hormuz. Hai bên cũng cáo buộc nhau vi phạm thỏa thuận đạt được hồi tháng 6, vốn nhằm từng bước khôi phục hoạt động qua tuyến hàng hải quan trọng này và tạo nền tảng cho các cuộc đàm phán.
Việc nhập khẩu nhiên liệu qua các tuyến đường phía bắc cũng bị hạn chế do tác động của chiến sự tại Ukraine và tình trạng suy giảm năng lực lọc dầu của Nga.
Trợ giá nhiên liệu trở thành gánh nặng
Tình trạng thiếu hụt nhiên liệu càng trầm trọng do hệ thống trợ giá của Iran, vốn cung cấp xăng với mức giá thuộc nhóm thấp nhất thế giới cho khoảng 90 triệu dân. Người dân hiện chỉ phải trả khoảng 15.000-50.000 rial/lít, tương đương 0,0075-0,025 USD.
Chính phủ Iran đã sử dụng nguồn dự trữ chiến lược trong nhiều tháng và cho rằng cơ chế giá cùng hạn mức tiêu thụ hiện nay không còn bền vững trong bối cảnh lạm phát tăng cao và nguồn cung bị gián đoạn bởi chiến tranh.
Trong tháng này, Tổng thống Masoud Pezeshkian cho rằng việc bán xăng thấp hơn giá thị trường đang gây áp lực lớn lên ngân sách, trong khi chính phủ cần nguồn lực cho trợ cấp lương thực và hỗ trợ người lao động.
"Ai quy định chính phủ phải mua xăng với giá 1,3 triệu rial mỗi lít rồi bán lại với giá 15.000 rial?", ông Pezeshkian đặt câu hỏi.
Chánh văn phòng Tổng thống Pezeshkian, ông Mohsen Haji-Mirzaei, cho biết chính phủ có kế hoạch cắt giảm hạn mức tiêu thụ nhưng chưa quyết định mức giá mới.
Theo ông, bất kỳ thay đổi nào cũng phải tính đến tác động xã hội, kinh tế và an ninh. Ông cho biết người dân có thể phải trả mức giá cao hơn đối với phần nhiên liệu tiêu thụ vượt hạn mức.
Tăng giá xăng là bài toán nhạy cảm
Tăng giá nhiên liệu là vấn đề đặc biệt nhạy cảm tại Iran khi sức mua của người dân đang suy giảm mạnh.
Đồng rial gần đây giảm xuống mức thấp kỷ lục, khoảng 2 triệu rial đổi 1 USD. Lạm phát hàng năm ở mức gần 90%, trong khi giá thực phẩm tăng khoảng 130%, khiến bất kỳ động thái tăng giá nhiên liệu nào cũng có nguy cơ làm chi phí sinh hoạt tăng thêm.
Một chương trình thí điểm tăng giá xăng tại tỉnh Kerman trong tháng này đã bị đình chỉ chỉ vài giờ sau khi triển khai. Những đề xuất tăng giá cũng gợi lại ký ức về năm 2019, khi việc tăng giá nhiên liệu đột ngột đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình trên diện rộng.
Ông Morteza Behrouzifar, chuyên gia phân tích năng lượng tại Tehran, nhận định giá xăng dầu giống như một "thước đo lạm phát" và bất kỳ cú sốc nào về giá nhiên liệu cũng có thể gây tác động nghiêm trọng đến nền kinh tế.
Theo ông, chính phủ nên tiếp tục bảo đảm nguồn cung trong ngắn hạn, đồng thời cải thiện hệ thống giao thông công cộng, ngành công nghiệp ô tô trong nước và năng lực lọc hóa dầu.
"Người dân vốn đã phải chịu áp lực vô cùng lớn," ông Behrouzifar nói, đồng thời cảnh báo việc giải quyết thiếu hụt nhiên liệu bằng cách tăng giá có thể dẫn đến những hệ quả kinh tế và xã hội ngoài dự tính.
