Người phụ nữ hơn nửa thế kỷ giữ trọn lời hẹn với liệt sĩ

Sáng 27/7/2026, kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, trong căn nhà nhỏ bên dòng sông Lam, bà Phùng Thị Huệ cùng các em, các cháu của liệt sĩ Đặng Xuân Thọ lặng lẽ sửa soạn mâm cơm dâng người đã khuất. Giữa làn khói hương trầm mặc, người sửa bình hoa, người đặt chén cơm, đôi đũa trước di ảnh liệt sĩ. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, nhưng lời hẹn của đôi lứa giữa khói lửa chiến tranh vẫn được người phụ nữ ấy gìn giữ bằng cả cuộc đời.

Bà Phùng Thị Huệ (SN 1950) ở xã Xuân Hội, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh (nay là xã Đan Hải, tỉnh Hà Tĩnh), từng là thanh niên xung phong trực tiếp phục vụ chiến đấu tại chiến trường Bình Trị Thiên. Còn liệt sĩ Đặng Xuân Thọ, sinh năm 1950, quê xã Xuân Giang, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh (nay là xã Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh), nhập ngũ tháng 5/1970, đầu năm 1971 hành quân vào chiến trường miền Nam và anh dũng hy sinh ngày 26/1/1973.

Lời hẹn dang dở giữa khói lửa chiến tranh

Họ yêu nhau giữa những năm tháng chiến tranh ác liệt, khi tuổi trẻ được gửi trọn nơi chiến trường. Giữa bom đạn và ranh giới mong manh giữa sự sống với cái chết, hai người hẹn nhau ngày đất nước hòa bình sẽ nên duyên vợ chồng. Đầu năm 1971, trước khi vào Nam chiến đấu, anh Đặng Xuân Thọ trở về thưa chuyện cưới xin với gia đình bà Phùng Thị Huệ. Hai bên đều đồng thuận, nhưng đám cưới còn dang dở thì người lính lại lên đường.

Trong những tháng ngày xa cách, anh gửi về cho người yêu 21 lá thư chan chứa nỗi nhớ và niềm tin vào ngày đoàn tụ. Bà Huệ nâng niu từng lá thư như báu vật, nhưng trận lũ lớn năm 1989 đã cuốn trôi tất cả. Kỷ vật mất đi, song lời hẹn năm xưa chưa bao giờ phai nhạt.

Ngày 30/12/1972, bà Huệ xuất ngũ trở về quê nhưng không về nhà mình mà sang sống cùng gia đình người yêu, lặng lẽ chăm sóc cha và các em của anh Đặng Xuân Thọ, chờ ngày người lính hoàn thành nhiệm vụ trở về. Chờ đợi ấy rồi trở thành sự thủy chung kéo dài suốt cả một đời người.

Nhưng niềm hy vọng ấy chỉ kéo dài chưa đầy một tháng.

Ngày 26/1/1973, liệt sĩ Đặng Xuân Thọ anh dũng hy sinh tại chiến trường phía Nam. Đến năm 1974, gia đình mới nhận được giấy báo tử. Từ đó, lời hẹn về một đám cưới, một mái ấm nhỏ mãi mãi chỉ còn là ký ức.

Bà Phùng Thị Huệ quyết định không kết hôn với người khác. Bà tiếp tục gắn bó với gia đình liệt sĩ, chăm sóc cha của anh khi tuổi cao, đau yếu; lo từng bữa cơm, viên thuốc, cùng gia đình gìn giữ bàn thờ và hương khói cho người đã khuất.

Sau này, được sự đồng ý của cha liệt sĩ và gia đình nội tộc, bà trở về quê nhà sinh sống nhưng vẫn thường xuyên qua lại chăm lo việc thờ cúng và gia đình người đã khuất. Ngay cả sau khi mất trắng tài sản trong trận lũ năm 1989, bà vẫn dựng lại một mái nhà nhỏ bên sông Lam để có nơi đặt bàn thờ liệt sĩ Đặng Xuân Thọ. Mỗi khi nhớ người đã hứa hôn, bà lại viết nhật ký, gửi vào đó nỗi nhớ, niềm thương và khát vọng tìm được hài cốt để đưa anh trở về quê hương.

Hơn nửa thế kỷ giữ trọn nghĩa tình

Điều đặc biệt là vị trí của bà trong gia đình liệt sĩ không phải do bà tự nhận.

Ngày 15/7/2015, gia đình và nội tộc liệt sĩ Đặng Xuân Thọ tổ chức cuộc họp với sự tham gia của tộc trưởng họ Đặng, mẹ kế, các chị gái, em trai liệt sĩ và bà Phùng Thị Huệ. Tại cuộc họp, gia đình và dòng họ thống nhất xác nhận bà Huệ là vợ của liệt sĩ Đặng Xuân Thọ, là người con dâu đã chăm sóc, phụng dưỡng cha liệt sĩ, gắn bó và làm tròn trách nhiệm với gia đình suốt nhiều năm; đồng thời đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét bổ sung bà vào hồ sơ liệt sĩ.

Tiếp đó, ngày 17/11/2015, tại cuộc họp khu dân cư, các đại biểu đều thống nhất xác nhận bà Phùng Thị Huệ là vợ liệt sĩ. UBND xã Xuân Giang cũng tổ chức xác minh với sự tham gia của chính quyền, Mặt trận Tổ quốc, công an, tư pháp, cán bộ chính sách, quân sự, Hội Cựu chiến binh, Hội Người cao tuổi, trưởng thôn và đại diện gia đình liệt sĩ. Kết quả xác minh đều thống nhất bà Huệ là vợ liệt sĩ; từ khi anh Đặng Xuân Thọ hy sinh đến nay bà sống một mình, không kết hôn với người khác.

Song song với việc giữ gìn hương khói cho người đã khuất là hành trình gần bốn thập kỷ đi tìm hài cốt.

Ngay từ năm 1976, bà Huệ bắt đầu rong ruổi qua nhiều chiến trường cũ, nhiều nghĩa trang từ miền Trung, Tây Nguyên đến Nam Bộ. Có những chuyến đi chỉ có một mình, lương khô cạn, tiền hết giữa đường, sức khỏe kiệt quệ nhưng bà chưa từng nghĩ đến việc dừng lại. Tuổi xuân lặng lẽ trôi qua theo những chuyến xe, những cuộc dò hỏi và hy vọng mong manh.

Đến ngày 22/8/2010, sau gần 40 năm tìm kiếm, bà cùng ba người em của liệt sĩ tìm được phần mộ anh tại xã Hậu Mỹ, huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang. Hài cốt liệt sĩ được đưa trở về quê hương trong vòng tay của gia đình.

Người lính năm xưa không thể trở về trong ngày đất nước thống nhất để thực hiện lời hẹn với người mình yêu, nhưng cuối cùng vẫn được trở về với quê hương, với gia đình và với người phụ nữ đã dành gần trọn cuộc đời để đợi chờ.

Hành trình của bà Phùng Thị Huệ đã nhiều lần được các cơ quan báo chí Trung ương và địa phương ghi lại như một biểu tượng của lòng thủy chung và sự hy sinh. Từ chương trình Người đương thời của Đài Truyền hình Việt Nam năm 2002 đến nhiều tác phẩm báo chí sau này, câu chuyện về người phụ nữ dành gần trọn cuộc đời giữ lời hẹn với liệt sĩ Đặng Xuân Thọ luôn lay động lòng người. Đáng chú ý, nhiều tư liệu đã xuất hiện từ rất sớm, trước cả khi hài cốt liệt sĩ được tìm thấy, cho thấy mối quan hệ giữa bà và liệt sĩ, cũng như hành trình bền bỉ tìm kiếm, chăm lo gia đình người đã khuất đã được cộng đồng ghi nhận suốt nhiều năm.

Trở lại căn nhà nhỏ bên dòng sông Lam trong ngày 27/7 năm nay, bà Huệ cùng các em, các cháu của liệt sĩ lại quây quần bên mâm cơm tưởng niệm. Người chiến sĩ trong bức ảnh vẫn mãi tuổi đôi mươi, còn người con gái năm nào đã đi gần hết một đời người để giữ trọn lời hẹn. Hơn 50 năm qua, bà lặng lẽ nhận về mình phần chờ đợi, mất mát và nước mắt; chăm sóc cha liệt sĩ như người con dâu hiếu thảo, gìn giữ hương khói như một người vợ thủy chung và dành gần 40 năm đưa người mình yêu trở về quê hương.

Vì vậy, việc xem xét bổ sung bà Phùng Thị Huệ vào hồ sơ liệt sĩ Đặng Xuân Thọ với tư cách là vợ liệt sĩ không chỉ là giải quyết một thủ tục hành chính, mà còn là sự tri ân đối với một tình yêu bị chiến tranh chia cắt, sự ghi nhận xứng đáng dành cho người phụ nữ đã dành cả cuộc đời để giữ trọn lời hẹn với người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc, góp phần lan tỏa sâu sắc hơn đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", "Đền ơn đáp nghĩa" trong cuộc sống hôm nay.