Nhà báo, nhà giáo Trần Bá Lạn xa nhà lúc 16 tuổi, tham gia Đội duy tu cầu Long Biên. Cùng năm, nghe theo lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Bác Hồ, ông lên chiến khu Việt Bắc làm việc tại nhà máy giấy Hoàng Văn Thụ ở Định Hóa, Thái Nguyên; kết nạp Đảng năm 1949 - Huy hiệu 75 năm tuổi Đảng; tốt nghiệp trường Kỹ nghệ Liên khu IV, 1951 - 1953. Cùng năm 1953 ông chính thức làm phóng viên Báo Tiền Phong, theo nghiệp Báo chí Cách mạng từ đó. Năm 1959, sau khi tốt nghiệp Đại học Báo chí Bắc Kinh, ông về nước làm việc tại Ban Tuyên giáo TW; năm 1961 tham gia Tổ bộ môn Báo chí, Trường Đại học Nhân dân. Tốt nghiệp Viện Đại học, Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp, năm 1962 tham gia Khoa Báo chí, Trường Tuyên giáo TW, nay là Học viện Báo chí & Tuyên truyền, suốt 30 năm giảng dạy, nhiều năm làm Trưởng khoa báo chí.
Nhà báo, nhà giáo Trần Bá Lạn là tấm gương sáng yêu nghề, trách nhiệm, tận tâm, nghĩa tình. Với tác phong gần gũi, giản dị, điềm tĩnh, kỷ luật theo truyền thống gia đình Nho học nhuần nhuyễn với Tây học, ông sống chan hoà, sẻ chia, đoàn kết với mọi người, kể cả trong công việc và cuộc sống khi gặp điều không may mắn. Dành nhiều thời gian nghiên cứu, viết giáo trình, khai phá con đường giảng dạy báo chí, đào tạo nghề báo, ông vẫn viết nhiều bài báo. Dẫn dắt học trò thực tập làm nghề đâu đó ở các địa phương xa gần, khi trở về ông có những bài ghi chép, phóng sự “mẫu” làm gương cho các sinh viên báo chí.
Tổng kết hơn 30 năm làm công việc giảng dạy nghề báo cùng với bao biến cố thời cuộc, gần 10 năm cuối đời, nhà báo, nhà giáo Trần Bá Lạn dành thời gian viết 5 cuốn sách. Tôi đã đồng hành thảo luận lúc trực tiếp, khi gián tiếp qua email, đàm thoại qua điện thoại với thầy để cùng sắp xếp lại tư liệu, biên tập hỗ trợ thêm cùng thầy về những tổng kết giá trị về đời và nghề, cân nhắc điều gì cần nói, điều gì thuộc về “Nhân tình thế thái” tạm gác lại, lấy đại cục làm trọng. Đó là khoảng thời gian suy tư và tĩnh lặng rất quý báu, giúp tôi - thế hệ học trò của thầy hiểu thêm, ngẫm thêm bao sự kiện chứa đựng phía sau nó, đánh đổi mồ hôi, nước mắt, thành công và cả nỗi buồn, trăn trở cuộc đời làm báo, nghiên cứu và giảng dạy báo chí.
Những tác phẩm viết từ “gan ruột” mà thầy Trần Bá Lạn để lại cho hậu thế: Tâm tình từ con số 7 (Nhà XB Văn hoá - Văn nghệ, 2017); Tiếng súng và bước ngoặt cuộc đời (Nhà XB Lao Động, 2019); Nghĩa nặng tình sâu (Nhà XB Văn Học, 2023); Vọng mãi niềm tin (Nhà XB Văn Học, 2024). Cuốn sách sau cùng của ông mang tựa đề Ký ức dòng đời, do một học trò cũ của thầy, nay cũng đã vượt qua ngưỡng tuổi 75, sinh viên BC-XB khoá 1 hỗ trợ thầy biên tập, tổ chức thực hiện. Người học trò rất nghĩa tình ấy là chị Nguyễn Cúc Hương, nguyên BTV Nhà XB Trẻ TP. HCM, con gái cố Giáo sư Nguyễn Đổng Chi. Thầy giáo Trần Bá Lạn viết, biên soạn Ký ức dòng đời tặng người bạn đời là Nghệ sỹ ưu tú ngành múa Đinh Thị Yến. Nguyễn Cúc Hương điện thoại và nhắn tin cho tôi, đầy xúc động: “Năm 2025, thầy gửi em tập sách in tạm khổ giấy A4 như là những tư liệu vụn. Dù thầy không nói gì, sức khoẻ em cũng tệ, gọi mấy đứa em đồng nghiệp ở nhà xuất bản nhờ tư vấn, chúng lắc vì không thể làm được, phải sưu tầm thêm nhiều tư liệu. Vậy là một mình em “cày”, đúng lúc thầy đang nằm bệnh viện. Em làm khẩn trương, thầy chỉ kịp xem bìa sách em thiết kế. Thầy vui lắm, buổi chiều em gọi lại để trao đổi thêm, do sức khoẻ đã yếu, thầy không thể trả lời, cũng không hồi âm lại. Linh cảm chuyện chẳng lành, em cho in gấp, sách được gửi từ TP. Hồ Chí Minh đến nhà riêng thầy ở Hà Nội đúng buổi sáng 20-10-2026 thì cũng là thời điểm trái tim thầy ngừng đập, thầy ra đi mãi mãi, chưa kịp nhìn sản phẩm tinh thần cuối cùng thầy dành tặng người bạn đời (!)”.
Báo tàng Báo chí Việt Nam tổ chức toạ đàm về Nhà báo, nhà giáo Trần Bá Lạn, khẳng định ông là một vẻ đẹp nhân cách trí thức đất Hà Thành. Ông là người đóng vai trò “Bắc cầu - Mở nghiệp” của nền báo chí nước nhà; việc họ và chuyện công đức với ông luôn toả sáng. Trần Bá Lạn có niềm tin tuyệt đối về truyền thống yêu nước, nhân văn của dòng tộc, đã dành tâm sức tìm về bí ẩn của tổ tiên, dòng họ gần 3 thế kỷ trước. Trên đời này mấy ai đã làm được việc hiếu, việc nghĩa như ông.
Nhà báo, nhà giáo Trần Bá Lạn dành những năm tháng cuối đời hướng về cội nguồn, chăm lo đời sống tinh thần cho đại gia đình lớn: Họ Trần làng Văn Hội. Là nhà Hán cổ Việt Nam còn sót lại như nhà báo, nhà văn Nguyễn Uyển - học trò cũ của thầy - nhận xét, kiến thức thầy Trần Bá Lạn uyên thâm, biết ứng xử một cách khoa học với tâm linh, ông lại có tiếng nói trọng lượng với dòng họ Trần làng Văn Hội, góp phần tôn tạo nơi thờ phụng tổ tiên họ Trần bài bản, khang trang, được UBND TP. Hà Nội công nhận là Di tích Văn hoá - Lịch sử. Đặc biệt ông đã góp phần quan trọng dịch các văn bia, gia phả từ chữ Hán cổ, cẩn trọng trong vận dụng tâm linh - ngoại cảm cùng bà con dòng họ tìm ra mộ phần cụ Tiến sĩ Trần Trọng Liêu tại làng Văn Hội và văn bia ghi công cụ Tiến sĩ Trần Trọng Liêu trong Văn miếu Quốc Tử Giám. Các tài liệu và chứng tích tìm được, cùng với việc ứng dụng thành tựu khoa học khẳng định kết quả tìm kiếm là hoàn toàn chính xác. Và từ đây, với kết quả các khảo cứu, một trào lưu văn học - văn hoá từ dòng họ Trần - Văn Hội, Hà Nội đã lan toả, được cơ quan quản lý văn hoá công nhận.
Hai học trò của thầy là Giáo sư, Tiến sỹ, nhà báo Tạ Ngọc Tấn; Trung tướng, nhà báo Hữu Ước dành nhiều tình cảm trân trọng với thầy Trần Bá Lạn: “Thầy Lạn sống đẹp, truyền lửa nghề tận tâm, tấm gương sáng đạo đức làm thầy, làm nghề, tự hào lắm thay!”. Thầy Trần Bá Lạn đã ra đi mãi mãi, để lại bao sự tiếc thương vô hạn của nhiều đồng nghiệp báo chí - các học trò của ông. Sự nghiệp đào tạo báo chí mất đi một người đầy tâm huyết và trách nhiệm, những công trình nghiên cứu giảng dạy của ông còn lưu giữ trong nhiều thế hệ kế tiếp; Nền báo chí Cách mạng Việt Nam hơn 100 năm lịch sử mất đi một cây đại thụ... thầm lặng.
Bài viết này của một người học trò cũ của thầy khoá đào tạo báo chí chính quy dài hạn đầu tiên, thời điểm cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước vô cùng ác liệt đã bước vào giai đoạn cuối, xin được coi như một nén tâm nhang, tiễn biệt thầy Trần Bá Lạn kính mến về cõi vĩnh hằng.
TP. Hồ Chí Minh, ngày 22-10-2026.
