Đây không chỉ là dịp tổng kết chặng đường hợp tác giữa Nga và ASEAN, mà còn là cơ hội để hai bên xác định những định hướng hợp tác mới trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn ngày càng gia tăng, xu hướng phân cực địa chính trị tiếp tục mở rộng và các chuỗi liên kết kinh tế toàn cầu đang được tái cấu trúc.
ASEAN ngày càng khẳng định vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực
Hội nghị Kazan thu hút sự tham dự của lãnh đạo hoặc đại diện cấp cao hầu hết các nước ASEAN, bao gồm Việt Nam, Lào, Campuchia, Malaysia, Thái Lan, Singapore, Indonesia, Philippines, Brunei và Timor-Leste. Đáng chú ý, sự tham dự của Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr. và Thủ tướng Singapore Lawrence Wong được giới quan sát đặc biệt quan tâm.
Philippines hiện là một trong những đối tác quốc phòng quan trọng của Mỹ tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, trong khi Singapore là quốc gia ASEAN duy nhất áp đặt các biện pháp trừng phạt trực tiếp đối với Nga sau khi xung đột Ukraine bùng phát năm 2022. Việc lãnh đạo hai nước tham dự hội nghị cho thấy các quốc gia Đông Nam Á vẫn duy trì cách tiếp cận linh hoạt, không lựa chọn đứng hẳn về một bên trong cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc, đồng thời tiếp tục tìm kiếm các cơ hội hợp tác kinh tế, thương mại và năng lượng với nhiều đối tác khác nhau.
Trong những năm gần đây, vị thế của ASEAN trên bàn cờ quốc tế tiếp tục được nâng cao nhờ tốc độ tăng trưởng kinh tế ổn định và vai trò ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Theo Izvestia, Giám đốc Trung tâm ASEAN tại Học viện Quan hệ quốc tế Moscow (MGIMO) Ekaterina Koldunova nhận định, Việt Nam nổi lên như một trung tâm sản xuất điện tử và công nghệ; Malaysia giữ vị trí đáng kể trong ngành công nghiệp bán dẫn; Indonesia trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng năng lượng xanh và sản xuất pin nhờ nguồn tài nguyên niken dồi dào. Những yếu tố này giúp ASEAN trở thành một trong những khu vực năng động nhất thế giới và là đối tượng cạnh tranh ảnh hưởng của nhiều cường quốc.
Tuy nhiên, sự nổi lên của các cơ chế hợp tác an ninh mới như AUKUS, Bộ Tứ Quad cùng với các thỏa thuận quốc phòng song phương và đa phương giữa các nước lớn đang đặt ra những thách thức đối với vai trò trung tâm của ASEAN. Trong bối cảnh đó, các nước Đông Nam Á ngày càng chú trọng duy trì quyền tự chủ chiến lược, tránh bị cuốn vào các cuộc cạnh tranh địa chính trị và tiếp tục khẳng định ASEAN là nền tảng đối thoại, hợp tác và điều phối các lợi ích khu vực.
Vì vậy, việc nhiều nhà lãnh đạo ASEAN tham dự hội nghị tại Kazan phản ánh xu hướng ngày càng rõ nét của các nước trong khu vực: đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, mở rộng hợp tác với các trung tâm quyền lực khác nhau và duy trì thế cân bằng trong môi trường quốc tế nhiều biến động.
Đối với Nga, ASEAN ngày càng được nhìn nhận là một đối tác quan trọng trong chiến lược hướng Đông. Nếu trước đây trọng tâm hợp tác của Moscow tại châu Á chủ yếu tập trung vào Trung Quốc và Ấn Độ, thì hiện nay Nga đang thúc đẩy cách tiếp cận đa dạng hơn thông qua việc tăng cường quan hệ với các quốc gia Đông Nam Á nhằm mở rộng không gian kinh tế, thương mại và ngoại giao.
Nhiều ý kiến cho rằng, hội nghị lần này cũng cho thấy xu hướng dịch chuyển tương quan quyền lực quốc tế theo hướng đa cực hơn. Trong bối cảnh ảnh hưởng của các thiết chế phương Tây gặp nhiều thách thức, các quốc gia tầm trung và các tổ chức khu vực như ASEAN đang ngày càng có nhiều dư địa để phát huy vai trò độc lập, chủ động trong việc định hình các tiến trình hợp tác quốc tế.
Nga thúc đẩy hợp tác kinh tế, công nghệ và an ninh với khu vực Đông Nam Á
Một trong những nội dung trọng tâm của Hội nghị Kazan là xây dựng khuôn khổ hợp tác ASEAN - Nga giai đoạn mới. Sau khi Kế hoạch Hành động Toàn diện (CPA) 2021-2025 kết thúc, hai bên dự kiến thông qua một kế hoạch mới cho giai đoạn 2026-2030, đồng thời khởi động chương trình hợp tác thương mại và đầu tư dài hạn đến năm 2035.
Khác với giai đoạn trước khi hợp tác chủ yếu tập trung vào năng lượng, quốc phòng và thương mại truyền thống, chương trình nghị sự hiện nay đang mở rộng sang các lĩnh vực có hàm lượng công nghệ cao hơn như chuyển đổi số, đô thị thông minh, an ninh mạng, đổi mới sáng tạo và kết nối kinh tế số. Đây là những lĩnh vực phù hợp với nhu cầu phát triển của ASEAN cũng như định hướng đa dạng hóa hợp tác của Nga trong bối cảnh các biện pháp trừng phạt từ phương Tây vẫn tiếp tục tác động đến nền kinh tế nước này.
Một nội dung đáng chú ý khác là nỗ lực thúc đẩy liên kết giữa ASEAN và Liên minh Kinh tế Á - Âu (EAEU). Nga kỳ vọng có thể mở rộng mạng lưới các hiệp định thương mại tự do hiện có, lấy Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EAEU làm nền tảng để hình thành các cơ chế kết nối kinh tế sâu rộng hơn giữa hai khu vực. Nếu được triển khai hiệu quả, đây có thể trở thành động lực mới cho hợp tác thương mại và đầu tư trong thập niên tới.
Bên cạnh hợp tác kinh tế, hợp tác quốc phòng và an ninh tiếp tục là một trụ cột quan trọng trong quan hệ Nga - ASEAN. Những năm gần đây, Nga duy trì và mở rộng các hoạt động hợp tác kỹ thuật quân sự với nhiều nước Đông Nam Á như Việt Nam, Lào, Indonesia, Myanmar và Campuchia.
Năm 2024, Nga và Indonesia đã tổ chức cuộc tập trận hải quân chung đầu tiên; các cuộc diễn tập tiếp theo dự kiến tiếp tục được triển khai trong năm 2026. Nga và Việt Nam duy trì nhiều hoạt động hợp tác trong lĩnh vực cứu hộ, ứng phó thảm họa và đào tạo chuyên môn. Trong khi đó, hợp tác với Thái Lan tập trung vào các lĩnh vực như y học quân sự và hỗ trợ nhân đạo.
Đặc biệt, Lào tiếp tục là một trong những đối tác quốc phòng truyền thống của Nga tại Đông Nam Á. Từ năm 2018 đến nay, các chuyên gia công binh Nga đã tham gia rà phá hàng nghìn vật liệu nổ còn sót lại sau chiến tranh trên lãnh thổ Lào, góp phần hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm an ninh con người tại quốc gia này. Hai bên cũng duy trì các chương trình huấn luyện quân sự, trao đổi chuyên môn và hợp tác nhân đạo.
Tuy nhiên, cần thấy rằng hợp tác quốc phòng giữa Nga và ASEAN nhìn chung vẫn mang tính chọn lọc và không phải là nội dung bao trùm trong quan hệ hai bên. Các quốc gia Đông Nam Á vẫn ưu tiên duy trì chính sách cân bằng chiến lược, đồng thời phát triển quan hệ với nhiều đối tác khác nhau, bao gồm Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc và Liên minh châu Âu.
Trong bối cảnh đó, một trong những thông điệp quan trọng nhất mà Nga muốn truyền tải tại Kazan là sự ủng hộ đối với “vai trò trung tâm của ASEAN” trong cấu trúc khu vực. Quan điểm này phù hợp với mong muốn của nhiều quốc gia Đông Nam Á trong việc duy trì một môi trường khu vực mở, bao trùm và dựa trên đối thoại thay vì cạnh tranh đối đầu giữa các khối.
Như vậy, Hội nghị Cấp cao ASEAN - Nga năm 2026 có thể sẽ không tạo ra những đột phá mang tính bước ngoặt, song có ý nghĩa quan trọng về mặt chiến lược. Đối với Nga, đây là cơ hội để củng cố sự hiện diện tại Đông Nam Á, mở rộng các kênh hợp tác kinh tế và giảm bớt tác động của môi trường địa chính trị bất lợi.
Đối với ASEAN, hội nghị góp phần đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, mở rộng không gian hợp tác phát triển và tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực đang chuyển biến nhanh chóng.
Trong dài hạn, kết quả lớn nhất của hội nghị nằm ở việc tiếp tục duy trì đối thoại, xây dựng lòng tin và tạo thêm các cơ chế hợp tác thực chất giữa một ASEAN ngày càng có vị thế quốc tế cao hơn với một nước Nga đang tìm kiếm vai trò mới trong trật tự thế giới đang dịch chuyển theo hướng đa cực.
