Khi những sân bay trở thành mục tiêu
Ngày 10/10, một quả tên lửa của lực lượng Houthi ở Yemen đã tấn công sân bay quốc tế King Khalid, cửa ngõ hàng không chính của thủ đô Riyadh. Ban đầu, giới chức Ả Rập Xê Út công bố 12 người thiệt mạng và hơn 300 người bị thương.
Đến ngày 11/10, Đại sứ quán Ấn Độ cho biết một công dân nước này tử vong do thương tích, nâng số người chết trong vụ tấn công lên 13. Đây là vụ tấn công đẫm máu nhất nhằm vào Ả Rập Xê Út trong hơn một thập kỷ.
Nhưng đó không phải đòn đánh đơn lẻ. Theo báo Wall Street Journal (WSJ), từ tháng trước, các đợt tấn công của Houthi vào Ả Rập Xê Út đã đánh trúng bồn nhiên liệu tại sân bay, phá hủy kho hàng và một chiếc Airbus A320 đang đỗ, làm hư hại ít nhất 5 máy bay khác, đồng thời khiến nhiều nhân viên hàng không thiệt mạng.
Một vụ tấn công khác hôm 8/10 vào nơi này cũng khiến 3 công dân Ả Rập Xê Út thiệt mạng, trong đó có một cơ trưởng của hãng hàng không quốc gia. Ngày 11/10, sân bay Riyadh tiếp tục bị tấn công dù đã đóng cửa sau vụ tập kích đẫm máu hôm trước.
Theo nhà chức trách Ả Rập Xê Út, một vật thể bay không xác định nhắm vào nhà ga số 4, gây hỏa hoạn, khiến một người thiệt mạng và 11 người bị thương. Lực lượng liên minh do Riyadh dẫn đầu tại Yemen cũng cho biết hệ thống phòng không nước này đã đánh chặn một tên lửa hành trình gần sân bay King Khalid.
Phía Houthi nói các cuộc tấn công là hành động đáp trả những đợt không kích của Ả Rập Xê Út nhằm vào Sanaa, trong bối cảnh lực lượng chính phủ Yemen được Riyadh hậu thuẫn mở chiến dịch quân sự. Nhóm này cảnh báo các hãng hàng không rằng không phận Ả Rập Xê Út không an toàn, đồng thời kêu gọi người dân tránh xa các cơ sở dầu mỏ.
Sân bay Riyadh chỉ là một mắt xích trong chuỗi diễn biến rộng hơn liên quan đến hàng không tại Trung Đông. Theo WSJ, từ cuối tháng 2, khi cuộc chiến Iran bùng phát sau chiến dịch quân sự của Mỹ và Israel, các cuộc tấn công của Iran đã làm nổ bồn nhiên liệu, gây hư hại máy bay đang đỗ, đường băng và hạ tầng kiểm soát không lưu tại các sân bay lớn ở Dubai, Qatar, Bahrain, Kuwait và một số nơi khác.
Tháng 3 vừa qua, 3 máy bay phản lực tư nhân đỗ trên sân đậu của sân bay Tel Aviv bị mảnh vỡ tên lửa Iran làm hư hại, khiến Israel tạm thời đóng cửa không phận. Ngược lại, Israel cũng không kích các mục tiêu tại sân bay Beirut của Lebanon, trong khi Ả Rập Xê Út hồi tháng 7 ném bom sân bay Sanaa của Yemen nhằm ngăn một máy bay chở phái đoàn Houthi trở về từ lễ tang Đại giáo chủ Ali Khamenei hạ cánh.
Khuyến cáo dồn dập, lựa chọn thu hẹp
Những cuộc tấn công liên tiếp khiến các hãng hàng không phải điều hướng hàng chục máy bay sang nơi khác và hủy hơn 1.000 chuyến bay. Mỹ, Anh và Úc khuyến cáo công dân tránh sân bay Riyadh sau vụ tấn công cuối tuần. Pháp, Canada và Đức đi xa hơn khi cảnh báo các hãng hàng không về nguy cơ bay qua toàn bộ hoặc phần lớn không phận Ả Rập Xê Út.
Tuần trước, Cơ quan An toàn hàng không Liên minh châu Âu (EASA) đã phát cảnh báo về việc bay qua một số khu vực thuộc không phận Ả Rập Xê Út. Ngày 9/10, nhóm an toàn hàng không độc lập OpsGroup cũng khuyến nghị các hãng tránh bay ở mọi độ cao qua bất kỳ phần nào của không phận nước này. Theo tổ chức, Houthi đã thể hiện rõ, cả qua hành động lẫn tuyên bố, rằng họ nhắm vào hàng không dân dụng.
Ả Rập Xê Út từng được xem là một trong số ít lối đi tương đối an toàn qua Trung Đông và là một trong hai hành lang chính còn lại nối châu Âu với châu Á. Khi các hãng buộc phải hạn chế khai thác tại đây, mạng lưới đường bay vốn đã bị thu hẹp càng chịu thêm sức ép.
Quá trình này bắt đầu rõ nét từ đầu năm 2022, khi không phận Ukraine đóng cửa và Moscow cấm các hãng châu Âu, Mỹ cùng một số nước khác sử dụng không phận Nga. Khi cuộc chiến Iran nổ ra cuối tháng 2 năm nay, hành lang quan trọng qua Iraq bị đóng, đẩy thêm nhiều hãng sang Ả Rập Xê Út. Giờ đây, các hãng ngày càng dựa vào một dải không phận hẹp đi qua Georgia, Azerbaijan và Turkmenistan để bay giữa châu Âu và châu Á.
Virgin Atlantic là một ví dụ. Từ cuối tháng 9, hãng khai thác tuyến Mumbai - London hai chuyến mỗi ngày qua Trung Á, thay vì thường xuyên đi qua Ai Cập và Ả Rập Xê Út như trước. Tuy nhiên, hành lang thay thế này cũng đang quá tải và tiềm ẩn rủi ro, trong đó có nguy cơ tác động lan rộng từ cuộc chiến Nga - Ukraine. Tuyến bay thường đi qua Afghanistan, nơi chính quyền Taliban không cung cấp dịch vụ kiểm soát không lưu chủ động, đồng thời đi gần khu vực giao tranh dọc biên giới Pakistan.
Nhiều hãng gần như không còn lựa chọn thuận lợi. Air India và Turkish Airlines đã chuyển một số đường bay sang khu vực dọc biên giới Ả Rập Xê Út - Iraq để tránh xa mối đe dọa từ Houthi. Tuy nhiên, các tuyến này thường đi gần thủ đô Damascus của Syria, khu vực vẫn được đánh giá có rủi ro cao.
Mỗi lần thay đổi đường bay còn làm xáo trộn công việc phức tạp của các nhóm lập kế hoạch bay, vốn phải tính đến nhiều yếu tố, từ giới hạn giờ làm việc của phi hành đoàn đến sự cân bằng của các chuyến bay nối chuyến. Qantas của Úc là ví dụ. Đầu năm nay, hãng tạm dừng đường bay thẳng Perth - London sau khi tính toán rằng hành trình dài 17 giờ không khả thi nếu không đi qua Trung Đông. Hiện hãng khai thác tuyến này với điểm dừng tiếp nhiên liệu tại Singapore, kéo dài hành trình thêm tới 4 giờ.
Hành lang bay co hẹp, chi phí tăng vọt
Áp lực từ việc thay đổi lộ trình xuất hiện đúng lúc giá nhiên liệu bay tăng mạnh. Theo dự báo của Hiệp hội Vận tải hàng không quốc tế (IATA), giá nhiên liệu bay trung bình toàn cầu năm 2026 sẽ đạt 152 USD/thùng, cao hơn gần 70% so với mức 89,90 USD của năm 2025.
Lợi nhuận toàn ngành dự kiến giảm gần một nửa, từ 45 tỷ USD năm 2025 xuống 23 tỷ USD năm nay. Biên lợi nhuận ròng được dự báo chỉ còn 2%, chưa bằng một nửa mức 4,2% mà IATA từng dự báo trước khi cuộc chiến Iran bùng phát.
Theo Financial Times (FT), hãng hàng không giá rẻ easyJet của Anh đã cắt thêm 700.000 ghế khỏi lịch bay mùa đông, trong khi Delta Air Lines của Mỹ hạ dự báo lợi nhuận năm nay do chi phí nhiên liệu tăng thêm 6 tỷ USD. Delta cũng đang cân nhắc có triển khai đường bay Atlanta - Riyadh như kế hoạch vào ngày 23/10 hay không. Giám đốc điều hành hãng cho biết quyết định cuối cùng sẽ phụ thuộc vào đánh giá an toàn.
Những áp lực này không chỉ xuất phát từ các cuộc tấn công vào sân bay. Giá nhiên liệu tăng, các hành lang bay bị thu hẹp và việc phải kéo dài hành trình đang đồng thời đẩy chi phí khai thác lên cao. Với những hãng không có biện pháp phòng ngừa biến động giá nhiên liệu, sức ép tài chính càng lớn.
Những diễn biến trên chưa đồng nghĩa với việc hàng không thế giới đã rơi vào khủng hoảng, nhưng cho thấy các chuyến bay dân dụng ngày càng chịu tác động trực tiếp từ xung đột quân sự.
