Một cam kết lớn, quy chế còn bỏ ngỏ
Tại Hội nghị thượng đỉnh Canada - EU ở Montreal ngày 29–30/10 vừa qua, Thủ tướng Canada Mark Carney cùng Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen và Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa công bố sáng kiến “Liên minh vì tương lai” (Alliance for the Future), mở ra một giai đoạn hợp tác sâu rộng hơn giữa hai bên.
Điểm gây chú ý nhất là tuyên bố của ông Carney về mục tiêu đưa Canada trở thành thành viên liên kết đầu tiên của EU, với nội dung và phạm vi của hình thức liên kết mới dự kiến được xác định vào giữa năm 2027.
Đây không phải kế hoạch gia nhập EU theo nghĩa thông thường. Canada không phải quốc gia châu Âu và không hướng tới tư cách thành viên đầy đủ. Hơn nữa, khái niệm “thành viên liên kết” hiện chưa có định nghĩa pháp lý trong các hiệp ước của EU. Vì vậy, những gì hai bên vừa công bố trước hết là định hướng chính trị và khuôn khổ đàm phán, chứ chưa phải một địa vị pháp lý đã được xác lập.
Dù vậy, nội dung hợp tác được đề cập cho thấy tham vọng lớn của đôi bên. Canada và EU đã hoàn tất đàm phán Hiệp định thương mại số, nhằm tạo thuận lợi cho doanh nghiệp giao dịch trực tuyến, sử dụng chữ ký điện tử và trao đổi dữ liệu xuyên biên giới. Canada cũng tham gia sáng kiến điện toán hiệu năng cao của châu Âu, mở cơ hội để giới nghiên cứu và doanh nghiệp tiếp cận những hệ thống siêu máy tính phục vụ phát triển trí tuệ nhân tạo và công nghệ tiên tiến.
Trong lĩnh vực kinh tế, Canada và EU hướng tới kết nối hệ thống thanh toán tức thời, mở rộng cơ hội cho ngân hàng, bảo hiểm và doanh nghiệp công nghệ tài chính hoạt động tại thị trường của nhau. Hai bên cũng thúc đẩy hợp tác về khoáng sản quan trọng, xây dựng chuỗi cung ứng nguyên liệu chiến lược, đồng thời xem xét khả năng tăng xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Canada sang châu Âu. Các kế hoạch về cáp dữ liệu xuyên Đại Tây Dương, nghiên cứu khoa học, chương trình trao đổi sinh viên và lao động trẻ cũng nằm trong chương trình nghị sự.
Hợp tác quốc phòng và an ninh là một trụ cột khác. Canada đã tham gia chương trình mua sắm quốc phòng SAFE của EU, tạo điều kiện để doanh nghiệp nước này tiếp cận những cơ hội cung ứng cho các nước châu Âu. Tại Montreal, hai bên tiếp tục nhấn mạnh nhu cầu phối hợp về an ninh chuỗi cung ứng, nguyên liệu chiến lược và những lĩnh vực có ý nghĩa đối với năng lực phòng thủ.
Như vậy, sáng kiến “Liên minh vì tương lai” không chỉ nhằm mở rộng trao đổi hàng hóa mà còn hướng tới kết nối các lĩnh vực có ý nghĩa lâu dài đối với năng lực kinh tế và an ninh của hai bên. Tuy nhiên, chính quy mô tham vọng ấy cũng đặt ra câu hỏi: liệu đây có phải bước đi nhằm hình thành một đối trọng với Mỹ?
“Anh em xa” khó thay được “láng giềng gần”
Những căng thẳng thương mại với chính quyền Tổng thống Donald Trump rõ ràng là một trong những động lực thúc đẩy Ottawa tìm kiếm quan hệ sâu hơn với châu Âu. Chính sách thuế quan của Mỹ, những bất định trong đàm phán thương mại và các tuyên bố gây sức ép đối với đồng minh đã khiến Canada phải tính đến rủi ro khi phụ thuộc quá lớn vào một thị trường. Nhưng từ thực tế đó để kết luận Ottawa muốn chuyển hướng khỏi Washington là một bước suy diễn quá xa.
Trước hết, mức độ gắn kết kinh tế giữa Canada và Mỹ vẫn rất khó thay thế. Theo Cơ quan Thống kê Canada, năm 2025, Mỹ tiếp nhận 71,7% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Canada. Tỷ trọng này đã giảm so với mức 75,9% của năm 2024, nhưng vẫn cho thấy sự tập trung rất lớn vào thị trường láng giềng phía nam. Trong khi đó, EU chỉ chiếm khoảng 5,5% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Canada, dù là đối tác thương mại lớn thứ hai của nước này nếu tính cả hàng hóa và dịch vụ.
Sự chênh lệch không chỉ nằm ở quy mô thị trường. Canada và Mỹ đã hình thành một hệ thống sản xuất xuyên biên giới với mức độ liên kết sâu rộng trong nhiều thập niên. Linh kiện ô tô, máy móc, nguyên liệu công nghiệp và hàng hóa trung gian thường xuyên di chuyển qua biên giới trước khi trở thành sản phẩm hoàn chỉnh.
Năng lượng cũng là một lĩnh vực gắn kết đặc biệt: Canada cung cấp lượng lớn dầu thô, khí đốt và điện cho Mỹ thông qua mạng lưới hạ tầng được xây dựng để phục vụ hai nền kinh tế. Những kết nối này tạo ra lợi ích kinh tế, việc làm và chuỗi cung ứng mà một đối tác ở bên kia Đại Tây Dương khó có thể thay thế trong thời gian ngắn.
Các con số thương mại cũng cho thấy giới hạn của quan hệ Canada - EU. Năm 2025, trao đổi hàng hóa giữa hai bên đạt khoảng 134,3 tỷ đô la Canada. Tuy nhiên, Canada xuất khẩu sang EU khoảng 42,8 tỷ đô la Canada, trong khi nhập khẩu đạt 91,6 tỷ đô la Canada, dẫn tới thâm hụt thương mại hàng hóa khoảng 48,8 tỷ đô la Canada.
Trái lại, Canada vẫn đạt thặng dư thương mại hàng hóa 81,6 tỷ đô la Canada với Mỹ trong cùng năm. Những con số này không phủ nhận tiềm năng tăng trưởng của quan hệ với châu Âu, nhưng cho thấy EU chưa thể trở thành thị trường thay thế có quy mô tương đương đối với hàng xuất khẩu Canada.
Ngay cả khi xuất khẩu sang châu Âu tiếp tục tăng, việc chuyển hướng các dòng hàng hóa và đầu tư cũng không đơn giản. Doanh nghiệp Canada phải đáp ứng những tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định môi trường và yêu cầu quản lý khác biệt của EU. Chi phí vận chuyển, khoảng cách địa lý và sự khác nhau về cấu trúc thị trường cũng là những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng mở rộng thương mại.
Bản thân EU cũng chưa hoàn toàn thống nhất về hình thức liên kết mới. Việc một số nước thành viên phản đối cách gọi “thành viên liên kết”, trong đó có Đức, cho thấy những rào cản chính trị và thể chế mà đề xuất của Canada phải vượt qua.
EU có thể muốn xây dựng quan hệ gần gũi hơn với Ottawa, nhưng điều đó không có nghĩa các nước thành viên sẵn sàng trao cho Canada một quy chế đặc biệt chưa từng có tiền lệ. Phạm vi tham gia các chương trình chung, quyền tiếp cận thị trường và mức độ phối hợp chính sách vẫn cần được thương lượng.
Ngoài kinh tế, Canada cũng không thể xem nhẹ những ràng buộc an ninh với Mỹ. Hai nước cùng tham gia NORAD, NATO và cơ chế chia sẻ tình báo Five Eyes; đồng thời phối hợp trong bảo vệ Bắc Mỹ, an ninh biên giới và các vấn đề tại Bắc Cực. Đây là những cấu trúc được hình thành qua nhiều thập niên, gắn với vị trí địa lý và lợi ích chiến lược của hai nước.
Trong khi đó, hợp tác quốc phòng với châu Âu có thể giúp Canada mở rộng năng lực công nghiệp, tiếp cận công nghệ và tăng cơ hội tham gia các chương trình mua sắm, nhưng không thể thay thế vai trò của Washington trong bảo đảm an ninh lục địa.
Đa dạng hóa để có thêm dư địa hành động
Cách tiếp cận của Canada phản ánh một xu hướng rộng hơn trong quan hệ quốc tế: các quốc gia ngày càng chú trọng đa dạng hóa đối tác và nguồn lực để tăng khả năng ứng phó trước những biến động bên ngoài. Điều này thể hiện rõ ở EU, Nhật Bản và Australia, dù mỗi bên có điều kiện và mục tiêu riêng.
Sau những gián đoạn chuỗi cung ứng do đại dịch COVID-19, xung đột Nga - Ukraine và cạnh tranh công nghệ, EU thúc đẩy chính sách an ninh kinh tế, tìm cách giảm phụ thuộc vào một số nguồn cung chiến lược, đồng thời mở rộng quan hệ với các đối tác có năng lực về năng lượng, nguyên liệu và công nghệ.
Nhật Bản cũng tăng cường đa dạng hóa nguồn cung năng lượng, khoáng sản và các đầu vào công nghiệp, trong khi vẫn duy trì liên minh an ninh với Mỹ. Úc mở rộng quan hệ thương mại với Đông Nam Á và các nền kinh tế khác, song song với việc củng cố hợp tác quốc phòng trong khuôn khổ AUKUS.
Những ví dụ này cho thấy đa dạng hóa không đồng nghĩa với việc từ bỏ các quan hệ truyền thống. Một quốc gia có thể tiếp tục dựa vào Mỹ về an ninh, nhưng mở rộng hợp tác kinh tế với châu Âu; duy trì quan hệ thương mại với một thị trường lớn, đồng thời tìm thêm nguồn cung từ những khu vực khác. Mục tiêu là giảm nguy cơ bị tổn thương khi một đối tác thay đổi chính sách, chứ không nhất thiết phải lựa chọn một bên thay cho bên còn lại.
Trong một thế giới nhiều biến động, có thêm lựa chọn đôi khi quan trọng không kém việc duy trì một đối tác lớn. Nhưng khả năng tự chủ không thể được xây dựng bằng cách đơn giản thay thế mối quan hệ này bằng mối quan hệ khác.
Đối với Canada, con đường phía trước nhiều khả năng là vừa duy trì sự gắn kết sâu sắc với Mỹ, vừa mở rộng những kết nối mới với châu Âu và các khu vực khác. Đó không phải sự lựa chọn giữa Washington và Brussels, mà là nỗ lực để Ottawa có thêm dư địa hành động trong một môi trường quốc tế ngày càng khó dự báo.
