Một thỏa thuận ngày càng nhận được nhiều đồng thuận
Từ ngày 5 đến 9/10, Antalya trở thành điểm tập trung của cộng đồng vũ trụ quốc tế khi Hội nghị Du hành vũ trụ quốc tế (IAC) lần thứ 77 diễn ra tại đây. Trong khuôn khổ hội nghị, Mỹ và Peru đồng chủ trì cuộc họp cấp cao lần thứ 5 của các nước tham gia Hiệp ước Artemis. Cuộc họp diễn ra ngay sau khi San Marino trở thành thành viên thứ 76 của thỏa thuận này hôm 25/9.
Hiệp ước Artemis không phải một hiệp ước quốc tế mới, mà là bộ nguyên tắc được khởi xướng năm 2020 nhằm thúc đẩy hoạt động thăm dò và sử dụng không gian dân sự một cách hòa bình, an toàn, minh bạch và có trách nhiệm. Khi ngày càng nhiều quốc gia và doanh nghiệp chuẩn bị các sứ mệnh quanh và trên Mặt trăng, những nguyên tắc từng mang tính định hướng nay bắt đầu gắn với những vấn đề rất cụ thể của các nhiệm vụ tương lai.
Cuộc họp tại Antalya tập trung vào hai nội dung cụ thể: hỗ trợ các quốc gia mới nổi về năng lực không gian và phổ biến những khuyến nghị nhằm giảm thiểu rác trên Mặt trăng. Đây là những vấn đề nghe có vẻ kỹ thuật, nhưng phản ánh một thay đổi trong hoạt động thăm dò: Mặt trăng đang dần trở thành nơi nhiều tàu vũ trụ, thiết bị và con người có thể cùng hoạt động.
Hiệp ước Artemis đưa ra các nguyên tắc về hoạt động hòa bình, minh bạch, chia sẻ dữ liệu khoa học, hỗ trợ khi có tình huống khẩn cấp, tránh can thiệp gây hại cho hoạt động của nhau và bảo vệ các địa điểm có giá trị lịch sử trên Mặt trăng. Các nước tham gia cũng đã thảo luận những khuyến nghị liên quan đến khả năng tương tác giữa các nhiệm vụ, đăng ký hoạt động và chia sẻ thông tin khoa học.
Số thành viên tăng nhanh cho thấy những vấn đề này không còn chỉ liên quan đến một vài cường quốc có chương trình không gian lâu đời. Từ 8 nước ký kết ban đầu năm 2020, Hiệp ước Artemis đã có 76 thành viên vào cuối tháng 9/2026. Riêng trong tháng 9, Albania, Croatia, Bờ Biển Ngà và San Marino lần lượt tham gia, đưa số thành viên lên mức hiện nay.
Sự mở rộng đó diễn ra cùng lúc với tốc độ tăng của các chương trình thăm dò Mặt trăng. Năm 2026, Sứ mệnh Artemis II đã đưa 4 phi hành gia bay vòng quanh Mặt trăng, hoàn thành chuyến bay có người lái đầu tiên tới vùng lân cận Mặt trăng trong hơn nửa thế kỷ. Tàu Orion của sứ mệnh này đã đạt khoảng cách hơn 406.000 km tính từ Trái đất, vượt kỷ lục của sứ mệnh Apollo 13 năm 1970.
Đó chưa phải một chuyến đổ bộ. Nhưng nó cho thấy cuộc trở lại Mặt trăng đã chuyển từ kế hoạch dài hạn sang một chuỗi nhiệm vụ đang được triển khai. NASA dự kiến thực hiện Sứ mệnh Artemis III trong năm 2027, với mục tiêu thử nghiệm các hệ thống cần thiết cho những chuyến đổ bộ có người lái sau đó. Theo kế hoạch hiện nay, Artemis IV sẽ là sứ mệnh đưa con người trở lại bề mặt Mặt trăng, dự kiến vào năm 2028.
Bản thân Artemis III cũng cho thấy vai trò ngày càng lớn của khu vực tư nhân. Sứ mệnh này sẽ kiểm tra khả năng kết nối giữa tàu Orion và các hệ thống đổ bộ do các tập đoàn SpaceX và Blue Origin phát triển. NASA đang sử dụng nhiệm vụ thử nghiệm này để giảm rủi ro trước khi đưa phi hành gia xuống bề mặt Mặt trăng.
Những diễn biến kể trên giải thích vì sao câu chuyện về các nguyên tắc hoạt động trên Mặt trăng ngày càng cần thiết. Khi số lượng nhiệm vụ tăng lên, việc các thiết bị hoạt động ở đâu, chia sẻ dữ liệu thế nào và hạn chế nguy cơ can thiệp lẫn nhau trở thành những bài toán thực tế phải sớm có lời giải.
Mặt trăng trở thành điểm đến mới
Trong khi Mỹ tăng tốc chương trình Artemis, Trung Quốc cũng đang theo đuổi mục tiêu đưa phi hành gia lên Mặt trăng vào khoảng năm 2030. Nước này đã phát triển tên lửa Trường Chinh 10, tàu vũ trụ có người lái Mengzhou và tàu đổ bộ Lanyue, đồng thời chuẩn bị các sứ mệnh robot tới khu vực cực Nam Mặt trăng. Sứ mệnh Chang’e-7 dự kiến tìm kiếm băng nước trong những miệng hố nằm ở khu vực thường xuyên chìm trong bóng tối, nơi được cho là có thể cung cấp nguồn nước cho các hoạt động tương lai.
Ấn Độ cũng đang tiến gần hơn tới một cột mốc riêng trong chương trình bay có người lái. ISRO đang chuẩn bị cho chuyến bay có người lái đầu tiên trong chương trình Gaganyaan sau một loạt thử nghiệm đối với các hệ thống an toàn của tàu. Trong số đó có cuộc thử nghiệm thả mô-đun với hệ thống dù chính vào tháng 7/2026.
Các chương trình vì thế không chỉ chuẩn bị cho một chuyến đổ bộ đơn lẻ. Những chuyến bay lặp lại, phương tiện đổ bộ, thiết bị robot, hệ thống liên lạc và khả năng hoạt động lâu dài đều đang được tính đến, nhằm mở rộng sự hiện diện của con người quanh và trên Mặt trăng.
Vùng cực Nam Mặt trăng đặc biệt được chú ý vì khả năng tồn tại của băng nước trong các miệng hố bị che khuất khỏi ánh sáng Mặt trời. Nước, nếu có thể tiếp cận với số lượng đủ lớn, không chỉ có giá trị khoa học mà còn có thể hỗ trợ các nhiệm vụ có người lái trong tương lai. Chính vì vậy, việc thăm dò khu vực này đang xuất hiện trong nhiều chương trình khác nhau.
Đây cũng là nơi những nguyên tắc của Hiệp ước Artemis phải đối mặt với những bài toán cụ thể hơn. Hiệp ước Không gian Vũ trụ năm 1967 quy định Mặt trăng và các thiên thể không thể bị một quốc gia tuyên bố chủ quyền. Tuy nhiên, sự phát triển của các hoạt động khai thác và sử dụng tài nguyên không gian đặt ra những câu hỏi mới mà thực tiễn sẽ phải tiếp tục làm rõ.
Trong bối cảnh đó, hội nghị Antalya mang một ý nghĩa vượt ra ngoài một cuộc họp thường niên. Từ những nguyên tắc về giảm thiểu rác trên Mặt trăng, chia sẻ dữ liệu và tránh xung đột giữa các nhiệm vụ đến những kế hoạch đổ bộ mới, các nước đang nỗ lực chuẩn bị cho một môi trường mà hoạt động của con người bên ngoài Trái đất sẽ ngày càng dày đặc hơn.
Và Mặt trăng, vì thế, đang trở thành “sân khấu” quan trọng, nơi những quy tắc cho hoạt động của con người ngoài Trái đất được thử nghiệm và kiểm chứng theo cách sinh động nhất.
