Động thái này đồng thời đặt ra những vấn đề liên quan đến chính sách của Washington đối với Moscow và sự phối hợp giữa Mỹ với châu Âu. Tuy nhiên, tác động của thỏa thuận đối với thị trường năng lượng và triển vọng quan hệ Nga - Mỹ vẫn phụ thuộc vào diễn biến thực tế trong thời gian tới.
Lợi ích kinh tế và thông điệp chính trị
Thỏa thuận dầu diesel giữa Nga và Mỹ được công bố sau cuộc điện đàm ngày 9/10 giữa Tổng thống Donald Trump và Tổng thống Nga Vladimir Putin. Trong cuộc trao đổi kéo dài khoảng 90 phút, hai nhà lãnh đạo thảo luận về tình hình Ukraine, triển vọng đàm phán và các vấn đề kinh tế.
Sau đó, Washington công bố việc tiếp nhận dầu diesel từ Nga, với khối lượng ban đầu gồm 300.000 tấn, tiếp theo là 500.000 tấn trong tháng 11 và 1 triệu tấn trong giai đoạn sau. Các đợt cung cấp tiếp theo có thể được mở rộng, tùy thuộc vào năng lực của các nhà máy lọc dầu Nga.
Phó Thủ tướng Nga Alexander Novak cho biết Moscow sẽ nới lỏng sớm hơn dự kiến một số hạn chế xuất khẩu dầu diesel, đồng thời đề cập khả năng tăng lượng cung ứng. Bộ Tài chính Mỹ cũng cấp giấy phép liên quan, có hiệu lực đến ngày 7/4/2027.
Thỏa thuận được đưa ra trong bối cảnh giá nhiên liệu tại Mỹ tăng cao, gây sức ép đối với chính quyền Tổng thống Trump trước thềm bầu cử Quốc hội. Nhà lãnh đạo Mỹ liên hệ tình trạng tăng giá dầu diesel với những gián đoạn nguồn cung và các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào cơ sở lọc dầu Nga.
Giá dầu diesel tại Mỹ đã lên mức 6,28 USD/gallon, tăng khoảng 70% kể từ ngày 28/2. Trong bối cảnh chi phí nhiên liệu tác động trực tiếp đến vận tải, sản xuất và đời sống người dân, việc tìm kiếm nguồn cung bổ sung trở thành vấn đề có ý nghĩa cả về kinh tế lẫn chính trị trong nước.
Tuy nhiên, giới phân tích nhận định khối lượng dầu diesel được công bố chưa đủ để tạo ra thay đổi căn bản đối với cán cân cung - cầu trong nước của Mỹ. Theo các báo cáo, mức tiêu thụ dầu diesel tại Mỹ tương đương khoảng 3,65 triệu thùng mỗi ngày, trong khi 300.000 tấn nhiên liệu chỉ tương đương khoảng 2,25 triệu thùng.
Dù nguồn cung bổ sung có thể góp phần giảm sức ép trong ngắn hạn, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào thời điểm giao hàng, năng lực tiếp nhận, chất lượng nhiên liệu, chi phí vận chuyển và khả năng phân phối đến các khu vực có nhu cầu cao.
Theo nhận định của Yevgeny Semibratov, Phó Giám đốc Viện Nghiên cứu Chiến lược và Dự báo thuộc Đại học RUDN (Nga), ý nghĩa chủ yếu của thỏa thuận nằm ở phương diện chính trị và tâm lý.
Đối với Tổng thống Trump, việc đạt được một thỏa thuận với Moscow có thể được sử dụng để chứng minh khả năng xử lý vấn đề giá nhiên liệu thông qua đàm phán, đồng thời củng cố hình ảnh một nhà lãnh đạo có khả năng tìm kiếm những giải pháp thực dụng.
Trong bối cảnh các vấn đề kinh tế trong nước có ảnh hưởng trực tiếp đến đánh giá của cử tri, kết quả này mang lại cho Nhà Trắng một lợi ích chính trị nhất định, ngay cả khi tác động đối với giá nhiên liệu chưa rõ rệt hoặc chỉ diễn ra trong thời gian ngắn.
Ở góc độ đối ngoại, thỏa thuận còn cho thấy Washington và Moscow có thể tìm kiếm những lĩnh vực hợp tác nằm ngoài tiến trình giải quyết xung đột Ukraine.
Đại diện Bộ Ngoại giao Nga Rodion Miroshnik coi đây là kết quả thực tiễn của các tiếp xúc trực tiếp giữa hai bên, đồng thời cho rằng hợp tác kinh tế có thể được phát triển trên những vấn đề khác, thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào diễn biến xung đột. Quan điểm này phản ánh lợi ích của Moscow trong việc khôi phục các kênh trao đổi kinh tế với Mỹ, mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường và tìm kiếm những dự án có khả năng tạo ra lợi ích lâu dài.
Trên thực tế, khả năng hợp tác Nga - Mỹ trong các lĩnh vực kinh tế đã được đề cập từ trước. Các vấn đề từng được thảo luận bao gồm khai thác kim loại đất hiếm, cung cấp nhôm, phát triển cơ sở hạ tầng, năng lượng, công nghệ và hợp tác tại Bắc Cực.
Phía Nga cũng từng đề cập triển vọng triển khai những dự án năng lượng chung sau khi xung đột Ukraine kết thúc. Tuy nhiên, việc các lĩnh vực này được đưa vào thảo luận không đồng nghĩa những dự án cụ thể đã được thống nhất hoặc có thể nhanh chóng triển khai. Các rào cản liên quan đến trừng phạt, môi trường pháp lý, nguồn vốn, bảo đảm đầu tư và quan hệ an ninh vẫn có thể ảnh hưởng đáng kể đến tiến trình hợp tác.
Bất đồng Mỹ - EU và giới hạn của khả năng điều chỉnh chính sách
Theo giới quan sát, thỏa thuận dầu diesel giữa Nga và Mỹ không chỉ gây phản ứng tại Kiev, mà còn làm nổi bật khác biệt giữa Washington và các nước châu Âu trong cách tiếp cận Nga.
Đáng chú ý, vào thời điểm Tổng thống Trump điện đàm với ông Putin, Mỹ đang tổ chức các cuộc trao đổi tại Miami với đại diện Ukraine, Đức, Pháp, Anh, Liên minh châu Âu (EU) và NATO về triển vọng giải quyết xung đột.
Việc thỏa thuận với Moscow được công bố trong bối cảnh các cuộc tiếp xúc đa phương đang diễn ra khiến Kiev và một số đối tác châu Âu có cảm giác bị đặt ra ngoài quá trình tham vấn.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy bày tỏ không đồng tình với quyết định của Washington, đồng thời liên hệ với lãnh đạo một số nước châu Âu để trao đổi về tình hình. Phản ứng này cho thấy mối quan tâm của Ukraine không chỉ nằm ở lợi ích kinh tế của thỏa thuận, mà còn ở nguy cơ các quyết định có ảnh hưởng đến an ninh của nước này được đưa ra thông qua những kênh đàm phán mà Kiev không trực tiếp tham gia.
Đối với Ukraine, việc Mỹ có thể vừa duy trì hỗ trợ quân sự, vừa đạt thỏa thuận kinh tế với Nga đặt ra yêu cầu phải đánh giá lại mức độ thống nhất trong chính sách của Washington đối với cuộc xung đột.
Ở chiều ngược lại, các nước châu Âu nhìn chung vẫn duy trì lập trường gây sức ép đối với Moscow và tiếp tục hỗ trợ Kiev. Một số phát biểu từ giới chức châu Âu cho thấy họ không coi các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào cơ sở năng lượng Nga là vấn đề cần ưu tiên hạn chế.
Trong nội bộ EU, triển vọng thay đổi chính sách đối với Nga vẫn hạn chế. Nghị sĩ châu Âu người Séc Ivan David cho rằng giới lãnh đạo EU tiếp tục tìm kiếm nguồn lực hỗ trợ Ukraine và chưa có dấu hiệu sẵn sàng chuyển sang đối thoại trực tiếp với Moscow.
Tuy nhiên, quan điểm của một nghị sĩ không đại diện đầy đủ cho lập trường của toàn bộ EU. Thực tế, các nước thành viên có những khác biệt nhất định về lợi ích kinh tế, an ninh và mức độ chấp nhận rủi ro trong quan hệ với Nga, dù nhìn chung vẫn duy trì sự ủng hộ đối với Ukraine.
Ngày 12/10, các bộ trưởng ngoại giao EU dự kiến thảo luận những biện pháp tiếp theo đối với Nga. EU cũng tiếp tục thúc đẩy viện trợ tài chính cho Ukraine, trong đó có gói hỗ trợ 90 tỷ euro cho giai đoạn 2026-2027, đồng thời thảo luận khả năng sử dụng các tài sản Nga bị đóng băng tại Euroclear.
Tuy nhiên, sự khác biệt trong một số quyết định cụ thể chưa đồng nghĩa với sự rạn nứt chiến lược giữa Mỹ và châu Âu. Hai bên vẫn có lợi ích chung trong khuôn khổ an ninh phương Tây và tiếp tục phối hợp hỗ trợ Ukraine, dù mức độ ưu tiên dành cho các công cụ kinh tế, ngoại giao và quân sự có thể khác nhau.
Washington có thể lựa chọn những biện pháp mang tính thực dụng nhằm kiểm soát giá năng lượng hoặc tạo điều kiện cho đàm phán với Moscow, trong khi các nước châu Âu lo ngại việc nới lỏng sức ép sẽ làm suy giảm hiệu quả của chính sách trừng phạt và ảnh hưởng đến an ninh khu vực.
Về dài hạn, triển vọng hợp tác Nga - Mỹ sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố hơn một thỏa thuận cung cấp nhiên liệu. Đó là diễn biến xung đột Ukraine, khả năng đạt được tiến triển trong đàm phán, tình hình thị trường năng lượng, hiệu lực của các biện pháp trừng phạt và tương quan chính trị trong nước Mỹ.
Nếu thỏa thuận được triển khai ổn định, nó có thể tạo tiền lệ cho việc duy trì một số kênh hợp tác kinh tế trong khi các bất đồng an ninh vẫn tồn tại. Ngược lại, nếu căng thẳng trên thực địa gia tăng hoặc những khác biệt chính trị trở nên sâu sắc hơn, phạm vi hợp tác có thể nhanh chóng bị thu hẹp.
