Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, GS.TSKH. BS. Dương Quý Sỹ, Ủy viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực cho rằng, đây là cơ hội để chuyển từ tư duy “quản lý trường học” sang “quản trị hệ sinh thái giáo dục”, lấy người học làm trung tâm và dữ liệu số làm nền tảng cho mọi quyết định.
Cuộc cải cách không chỉ là chuyện sáp nhập trường học
GS Sỹ phân tích, chủ trương sắp xếp hệ thống trường mầm non, phổ thông công lập là một quyết sách có ý nghĩa chiến lược, gắn với tiến trình đổi mới mô hình quản trị quốc gia theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, đồng bộ với mô hình chính quyền địa phương hai cấp mà Đảng và Nhà nước đang triển khai.
“Mục tiêu giảm khoảng 30% đầu mối cơ sở giáo dục công lập không nên được nhìn nhận như một phép cộng, trừ về số lượng trường học hay đầu mối quản lý. Giá trị cốt lõi của chủ trương này nằm ở việc tái cấu trúc toàn bộ mạng lưới giáo dục theo quy mô dân số, phân bố dân cư và không gian phát triển của từng địa phương; giảm sự phân tán nguồn lực, tăng hiệu quả đầu tư công, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người học và nâng cao chất lượng giáo dục”, GS Sỹ nhấn mạnh.
Theo ông, cũng giống như bộ máy hành chính đang chuyển từ mô hình nhiều tầng nấc sang mô hình tinh gọn, phân cấp mạnh và tăng trách nhiệm giải trình, giáo dục cũng cần chuyển đổi theo cùng tư duy.
“Không thể duy trì một bộ máy quản lý giáo dục cũ trong một mô hình chính quyền mới. Đây chính là bước chuyển từ quản lý giáo dục sang quản trị giáo dục hiện đại, lấy người học làm trung tâm, nhà giáo làm động lực, nhà trường là nền tảng và chất lượng nguồn nhân lực quốc gia là mục tiêu cao nhất”, GS Sỹ nói.
Giảm quản lý để tăng đầu tư cho người học
Một trong những điểm mà GS Sỹ đặc biệt nhấn mạnh là việc sắp xếp trường học lần này phải gắn với chuyển đổi số và quản trị bằng dữ liệu. Dữ liệu về dân số học đường, đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất, khoảng cách đến trường, nhu cầu học tập cũng như nhu cầu nhân lực của từng địa phương cần trở thành cơ sở khoa học cho mọi quyết định liên quan đến quy hoạch mạng lưới trường học.
Đó cũng là tinh thần quản trị số, quản trị bằng dữ liệu mà Đảng và Nhà nước đang định hướng trong quá trình xây dựng nền hành chính hiện đại.
Đánh giá chủ trương giảm biên chế quản lý, tăng biên chế trực tiếp giảng dạy, GS Sỹ cho rằng đây là hướng đi đúng, song muốn đạt hiệu quả thì nguồn lực tiết kiệm được từ việc tinh gọn bộ máy phải được tái đầu tư cho giáo dục.
“Giảm đầu mối quản lý không có nghĩa là giảm đầu tư cho giáo dục mà ngược lại phải tăng đầu tư cho hoạt động dạy học, nghiên cứu, chuyển đổi số và phát triển chuyên môn”, GS Sỹ phân tích.
Theo ông, cùng với việc tăng giáo viên trực tiếp đứng lớp, ngành giáo dục cũng cần bổ sung các vị trí hỗ trợ chuyên môn như công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, tư vấn tâm lý, y tế học đường, giáo dục hòa nhập, phát triển tài năng và quản trị dữ liệu.
Đồng thời, việc chuẩn hóa đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý cũng cần được thực hiện theo hướng mới. “Chuẩn hóa ngày nay không chỉ là chuẩn bằng cấp mà còn là chuẩn năng lực nghề nghiệp, năng lực số, ngoại ngữ, khả năng đổi mới sáng tạo và đạo đức nghề nghiệp”, GS Sỹ lý giải.
Ông cũng đề xuất đổi mới cơ chế phân bổ ngân sách theo hướng dựa trên người học, nhiệm vụ và kết quả đầu ra; ưu tiên nhiều hơn cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi và biên giới để bảo đảm công bằng trong giáo dục.
Hiệu trưởng phải trở thành nhà quản trị hiện đại
Việc hình thành các trường quy mô lớn, nhiều phân hiệu hoặc trường phổ thông nhiều cấp học sẽ tạo ra yêu cầu hoàn toàn mới đối với đội ngũ lãnh đạo nhà trường.
Ông cho rằng, trong bối cảnh mới, hiệu trưởng không chỉ điều hành chuyên môn mà phải trở thành người lãnh đạo một tổ chức giáo dục hiện đại với quy mô lớn hơn nhiều về học sinh, giáo viên, ngân sách, tài sản công và dữ liệu số.
Điều đó đòi hỏi đội ngũ quản lý phải chuyển từ tư duy hành chính sang tư duy quản trị chiến lược; có năng lực quản trị nhân lực, tài chính công, chất lượng giáo dục, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.
Đặc biệt, năng lực ứng dụng công nghệ và quản trị bằng dữ liệu sẽ trở thành yêu cầu bắt buộc. Theo ông, toàn bộ hoạt động quản lý từ hồ sơ học tập điện tử, hồ sơ giáo viên, quản lý tài sản, tài chính, kiểm định chất lượng đến điều hành và báo cáo cần được vận hành trên hệ thống dữ liệu thống nhất từ nhà trường đến Bộ Giáo dục và Đào tạo.
“Năng lực quản trị bằng dữ liệu là một trong những yêu cầu quan trọng nhất của đội ngũ lãnh đạo giáo dục trong giai đoạn tới”, GS Sỹ đưa ra góc nhìn.
Không để học sinh vùng khó thiệt thòi
Đối với vùng sâu, vùng xa, GS Sỹ cho rằng việc tổ chức lại các điểm trường lẻ phải được thực hiện trên nguyên tắc không để bất kỳ trẻ em nào mất cơ hội học tập vì việc sắp xếp mạng lưới trường học.
Chỉ nên giải thể điểm trường khi trường chính hoặc trường nội trú, bán trú đã được chuẩn bị đầy đủ về cơ sở vật chất, ký túc xá, điều kiện dinh dưỡng, y tế học đường, tư vấn tâm lý và giao thông.
Bên cạnh đó, cần có các chính sách riêng dành cho học sinh vùng dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới, hải đảo, học sinh khuyết tật và học sinh có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn thông qua học bổng, phương tiện đi lại, thiết bị học tập số và hỗ trợ tâm lý.
Theo ông, quyền tiếp cận giáo dục không chỉ là có chỗ học mà còn là quyền được học với giáo viên giỏi, chương trình giáo dục chất lượng, công nghệ hiện đại và môi trường học tập an toàn.
Từ góc độ Ủy viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực, GS Sỹ cho rằng cuộc sắp xếp lần này cần được nhìn nhận như cơ hội để kiến tạo hệ sinh thái giáo dục quốc gia tiên tiến và hiện đại, thay vì chỉ dừng ở mục tiêu tinh gọn bộ máy.
Cần đồng thời hoàn thiện mô hình quản trị giáo dục phù hợp với chính quyền địa phương hai cấp; xây dựng nền hành chính số trong giáo dục; đẩy mạnh tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình; chuẩn hóa đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý theo chuẩn mới; đồng thời bảo đảm mọi học sinh đều được tiếp cận giáo dục chất lượng.
“Giáo dục không chỉ đào tạo nguồn nhân lực mà còn phải hình thành nhân cách, đạo đức, năng lực sáng tạo, bản sắc văn hóa Việt Nam và năng lực công dân toàn cầu của mỗi người học”, GS Sỹ đưa ra góc nhìn đúc kết.
