Từ dấu mốc đặc biệt 53 năm trước
Theo các chuyên gia, cùng nằm ở châu Á - Thái Bình Dương, Việt Nam và Nhật Bản có sự tương đồng về văn hóa và những liên hệ lịch sử lâu đời: cùng thuộc nền văn minh lúa nước, tín ngưỡng đa thần thờ phụng tổ tiên, đạo Phật được truyền bá rộng rãi...
Trong lịch sử, hai nước Nhật Bản và Việt Nam đã có sự giao lưu từ hơn 1.300 năm trước. Từ thế kỷ 8, nhà sư Phật Triết của Lâm Ấp (nay là miền Trung Việt Nam) đã tới Nara, kinh đô Nhật Bản, giao lưu phật giáo, âm nhạc. Từ thế kỷ 16 đến thế kỷ 17, rất nhiều thương thuyền của Nhật Bản đã cập cảng Hội An, một thương cảng quốc tế phồn vinh ở miền Trung Việt Nam thời kỳ đó, khu phố Nhật Bản cũng dần được dựng lên tại đây. Ngay từ thuở ấy, sự tương đồng về văn hóa và những liên hệ lịch sử đã là chất keo tự nhiên gắn kết hai dân tộc.
Tuy nhiên, dấu mốc đáng nhớ nhất đồng thời là sự kiện mang tính bước ngoặt đưa quan hệ Việt Nam - Nhật Bản bước sang thời kỳ mới: láng giềng thân thiện, hỗ trợ phát triển, trở thành đối tác bền vững và tin cậy của nhau là sự kiện ngày 21/9/1973, tại Paris (Pháp), Đại sứ Võ Văn Sung, đại diện cho Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Đại sứ Nakayama Yoshihiro, đại diện cho Chính phủ Nhật Bản đã ký kết văn bản, chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Nhật Bản, mở ra một chương mới trong lịch sử quan hệ hai nước.
Hơn 5 thập kỷ gắn bó, tin cậy
Trải qua hơn 5 thập kỷ năm vun đắp và xây dựng, quan hệ hữu nghị và hợp tác giữa Việt Nam và Nhật Bản không ngừng được củng cố và phát triển toàn diện trên mọi lĩnh vực. Khuôn khổ quan hệ giữa hai nước liên tục được nâng cấp, từ “Đối tác tin cậy, ổn định lâu dài” (năm 2002) lên “Hướng tới quan hệ đối tác chiến lược vì hòa bình và phồn vinh ở châu Á” (năm 2006); “Quan hệ đối tác chiến lược vì hòa bình và phồn vinh ở châu Á” (năm 2009); “Đối tác chiến lược sâu rộng vì hòa bình và thịnh vượng của châu Á” (năm 2014) và “Đối tác Chiến lược toàn diện vì Hoà bình và Thịnh vượng tại châu Á và trên thế giới” (năm 2023), trong đó việc nâng cấp quan hệ thành “Đối tác chiến lược toàn diện vì hòa bình và thịnh vượng tại châu Á và trên thế giới” đã phản ánh mức độ tin cậy chính trị cao và sự chín muồi của quan hệ Việt Nam - Nhật Bản. Điều này thể hiện rõ nét qua việc hai nước duy trì thường xuyên các cuộc tiếp xúc, giao lưu các cấp với sự tin cậy chính trị cao. Nhật Bản là nước G7 đầu tiên đón Tổng Bí thư Việt Nam đi thăm (năm 1995), nước G7 đầu tiên thiết lập quan hệ Đối tác chiến lược với Việt Nam (năm 2009), nước G7 đầu tiên công nhận quy chế kinh tế thị trường của Việt Nam (năm 2011), nước G7 đầu tiên mời Việt Nam tham dự Hội nghị Thượng đỉnh G7 mở rộng (5/2016).
Điều đặc biệt hơn nữa là hai nước không chỉ là những đối tác chiến lược tin cậy, hiệu quả mà còn là những người bạn chân thành và tôn trọng lẫn nhau. Những hỗ trợ quý báu, thiết thực mà Nhật Bản dành cho Việt Nam trong thời khắc khó khăn khi đại dịch Covid-19 hoành hành đã thể hiện sâu sắc tinh thần sẵn sàng đoàn kết, đồng hành giữa hai nước. Nhật Bản là nước đầu tiên hỗ trợ vaccine ngừa Covid-19 cho Việt Nam. Nhật Bản còn là nước cung cấp viện trợ phát triển chính thức (ODA) lớn nhất cho Việt Nam với tổng giá trị vay tính đến hết năm tài khóa 2025 là khoảng 2.550 tỷ Yên (tương đương hơn 23 tỷ USD), chiếm hơn 26% tổng vốn ký kết vay nước ngoài của Chính phủ.
Nhật Bản là một trong những nước viện trợ lớn nhất cho ngành giáo dục - đào tạo của Việt Nam. Nhật Bản đã hỗ trợ nâng cấp bốn trường đại học của Việt Nam đạt đại học chất lượng cao, đồng thời đang hợp tác xây dựng Trường Đại học Việt - Nhật nhằm đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho Việt Nam trong lĩnh vực khoa học công nghệ, quản lý và dịch vụ.
Một điều không thể không nhắc tới là trải qua nhiều năm vun đắp, hợp tác địa phương đã trở thành một trụ cột quan trọng, thực chất trong quan hệ Việt Nam - Nhật Bản. Mạng lưới hợp tác giữa địa phương hai nước ngày càng được mở rộng với nhiều hình thức phong phú, trong đó gần 120 thỏa thuận hợp tác được ký kết và triển khai trên nhiều lĩnh vực, từ thương mại, đầu tư, đào tạo nguồn nhân lực đến văn hóa, du lịch và giao lưu nhân dân. Các doanh nghiệp Nhật Bản hiện diện tại nhiều địa phương Việt Nam, đóng góp quan trọng vào phát triển kinh tế - xã hội, chuyển giao công nghệ, tạo việc làm và nâng cao năng lực.
Thúc đẩy quan hệ hợp tác ngày càng đi vào chiều sâu, hiệu quả
Nhìn lại chặng đường đồng hành giữa hai dân tộc, trong dịp kỷ niệm 53 năm Thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam - Nhật Bản hồi tháng 9 vừa qua, Đại sứ Đặc mệnh Toàn quyền Nhật Bản tại Việt Nam Ito Naoki nhấn mạnh: “sự tin cậy giữa người dân và Chính phủ hai nước đã phát triển tới mức vô cùng cao. Đây chính là điều quan trọng nhất, là tài sản vô hình quý giá nhất mà chúng ta đã đạt được, đồng thời là nền tảng để thế hệ trẻ hai nước tiếp tục cùng nhau xây dựng tương lai tốt đẹp”.
Đặc biệt, theo Đại sứ Ito Naoki, trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy mạnh mẽ cải cách, hướng tới mô hình tăng trưởng mới, Chính phủ và doanh nghiệp Nhật Bản đang xem xét những phương thức hợp tác cụ thể để có thể đồng hành với quá trình này.
Trước đó, tại cuộc tiếp Chủ tịch Đảng Dân chủ Tự do, Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae đang thăm chính thức Việt Nam sáng ngày 2/5/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định Việt Nam kiên trì đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, tự cường, hòa bình, hợp tác và phát triển, đa phương hóa, đa dạng hóa, chính sách quốc phòng bốn không, thúc đẩy quan hệ với các đối tác ngày càng đi vào chiều sâu, hiệu quả, trong đó luôn coi Nhật Bản là một trong những đối tác chiến lược quan trọng hàng đầu, tin cậy, ổn định lâu dài.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nêu 6 định hướng lớn để tăng cường hợp tác chiến lược giữa hai nước, trong đó có việc tăng cường tin cậy chính trị, hợp tác giữa các kênh Đảng, Chính phủ và ở cấp độ địa phương; củng cố hợp tác quốc phòng - an ninh thực chất và hiệu quả; tăng cường liên kết kinh tế, bảo đảm an ninh kinh tế, an ninh lương thực và năng lượng, đồng thời mở rộng sang các lĩnh vực mới như chuyển đổi số, chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi xanh, bán dẫn, AI,… gắn liền với thế mạnh của Nhật Bản về khoa học công nghệ; triển khai hiệu quả các nội dung hợp tác về khoa học, công nghệ thông qua đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy nghiên cứu chung; thúc đẩy hợp tác nguồn nhân lực thông qua hợp tác lao động, giáo dục, địa phương, văn hóa - xã hội, du lịch và giao lưu nhân dân.
