Ngày 27/10, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) tổ chức Hội nghị trực tuyến toàn quốc nhằm đánh giá tiến độ giải ngân kinh phí lĩnh vực KH&CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số năm 2026. Diễn đàn cũng tập trung nhận diện và trực tiếp tháo gỡ các "điểm nghẽn" phát sinh từ thực tiễn cơ sở.
Bức tranh giải ngân: Nơi bứt phá, chỗ chững lại
Báo cáo tại Hội nghị, bà Hoàng Thị Phương Lựu, Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ Khoa học và Công nghệ), cho biết: Tính đến ngày 26/10/2026, tổng dự toán kinh phí khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được sử dụng trên cả nước là 52.680,28 tỷ đồng, trong đó số đã giải ngân đạt 21.693,48 tỷ đồng, tương đương tỷ lệ 41,18%.
Xét riêng tại khối địa phương, tổng dự toán được giao là 28.032,79 tỷ đồng, đã giải ngân 10.789,36 tỷ đồng (đạt 38,49%). Như vậy, nguồn vốn đang chờ được hấp thụ trong hơn hai tháng cuối năm vẫn còn tới 17.243,43 tỷ đồng. Đây là một thách thức không nhỏ, đòi hỏi các địa phương phải dồn lực tối đa cho công tác thực thi.
Phân tích sâu hơn vào cơ cấu giải ngân tại địa phương, lĩnh vực khoa học, công nghệ đang dẫn đầu với tỷ lệ 47,15%; tiếp đó là chuyển đổi số (30,23%) và đổi mới sáng tạo (27,54%). Phân định theo nguồn vốn, chi đầu tư phát triển đạt 43,78%, cao hơn so với chi thường xuyên (đạt 37,18%).
Đáng chú ý, kết quả thực tiễn cho thấy sự phân hóa rõ rệt nhờ vai trò điều hành của lãnh đạo cơ sở. Cả nước hiện có 7 địa phương ghi nhận tỷ lệ giải ngân bứt phá từ 50% trở lên, bao gồm: Thái Nguyên, Huế, Tuyên Quang, Cần Thơ, Quảng Trị, Khánh Hòa và Đà Nẵng (trong đó, Huế dẫn đầu với 65,21%, sau là Tuyên Quang với 65,17%).
Về giá trị tuyệt đối, 10 địa phương dẫn đầu đã giải ngân tổng cộng 7.778,35 tỷ đồng, gánh vác tới 72,1% tổng số giải ngân của toàn khối. Đóng vai trò đầu tàu vẫn là TP. Hồ Chí Minh (2.711,87 tỷ đồng) và Hà Nội (2.035,14 tỷ đồng). Chỉ riêng hai trung tâm kinh tế lớn này đã chiếm 44% tổng giá trị giải ngân của khối địa phương; phía sau là Đà Nẵng với 697,70 tỷ đồng.
Tháo gỡ nút thắt pháp lý, kiến tạo hành lang thông thoáng
Nguyên nhân của việc chậm giải ngân ở một số địa phương không chỉ nằm ở năng lực tổ chức mà còn xuất phát từ những e ngại trong áp dụng các quy định, thủ tục mới. Tại Hội nghị, đại diện các đơn vị chuyên môn đã trực tiếp trao đổi, chia sẻ về các điểm nghẽn, làm rõ những cơ chế mang tính đột phá.
Về quy trình quản lý nhiệm vụ, ông Nguyễn Phú Hùng, Vụ trưởng Vụ Khoa học Kỹ thuật và Công nghệ chỉ rõ: Nghị định 267/2025/NĐ-CP đã khống chế thời gian ký hợp đồng giao nhiệm vụ tối đa là 120 ngày kể từ khi hết hạn nộp hồ sơ, chặn đứng tình trạng ngâm hồ sơ kéo dài.
Đặc biệt, theo Luật KHCN&ĐMST số 93/2025/QH15, các tổ chức chủ trì nay được Nhà nước tự động giao quyền quản lý, sử dụng và sở hữu kết quả nhiệm vụ tương ứng với phần kinh phí ngân sách cấp; không cần qua khâu thủ tục giao quyền rườm rà, không phải bồi hoàn và tài sản cũng được giao tự động ngay khi trang bị.
Đối với khối doanh nghiệp và địa phương, ông Nguyễn Mai Dương, Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo phân tích rõ lằn ranh giữa nhiệm vụ “đặt hàng” (từ trên xuống, giải quyết bài toán thực tiễn của địa phương) và cơ chế “tài trợ” (từ dưới lên, hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ).
Hành lang pháp lý hiện hành đã cho phép ứng xử bình đẳng giữa các chủ thể tham gia mà không có sự phân biệt về cấp hành chính, mở rộng cánh cửa cho các thành phần kinh tế tiếp cận ngân sách.
Trong khi đó, ở mảng chuyển đổi số – lĩnh vực đang có tỷ lệ giải ngân khá khiêm tốn (30,23%), ông Lê Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số Quốc gia đưa ra thông tin gỡ khó quan trọng: Theo Nghị định 224/2026/NĐ-CP, nếu chủ đầu tư đã tổ chức thu thập báo giá công khai, minh bạch thì sẽ được miễn trừ trách nhiệm trong trường hợp nhà cung cấp vi phạm quy định báo giá. Ngoài ra, việc thiết kế chi tiết và dự toán nay được phép phê duyệt đồng thời, giúp rút ngắn đáng kể thời gian chuẩn bị đầu tư.
Không giải ngân lấy thành tích
Dù đang trong đợt "nước rút" cuối năm, Bộ Khoa học và Công nghệ quán triệt nguyên tắc: Tỷ lệ giải ngân không phải là mục tiêu duy nhất và cuối cùng. Dựa trên tinh thần của Luật khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nguồn ngân sách phải được sử dụng có trọng tâm, trọng điểm và kiên quyết gắn liền với hiệu quả thực hiện.
Mọi kết quả, hiệu quả sử dụng ngân sách phải được thủ trưởng các đơn vị đánh giá, báo cáo minh bạch trên Nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Đáng chú ý, kết quả giải ngân và sản phẩm đầu ra thực tế của năm 2026 sẽ trở thành “thước đo” nòng cốt để các cấp có thẩm quyền xem xét bố trí ngân sách trong những năm tiếp theo đối với từng bộ, ngành, địa phương.
Để hoàn thành chặng đường cuối năm 2026, Bộ Khoa học và Công nghệ yêu cầu các địa phương khẩn trương rà soát, “bắt đúng bệnh” nguyên nhân chậm giải ngân để có quy trình xử lý nội bộ thẩm quyền phù hợp. Số liệu giải ngân phải được cập nhật hằng tuần, phối hợp đối soát chặt chẽ với Kho bạc Nhà nước.
Đặc biệt, Bộ yêu cầu các địa phương thẳng thắn nhận diện: Đối với các khoản kinh phí trung ương bổ sung đã xác định không còn khả năng giải ngân, cần chủ động đề xuất hủy hoặc hoàn trả dự toán. Việc này giúp cấp có thẩm quyền kịp thời điều chuyển nguồn vốn sang các nhiệm vụ có khả năng hấp thụ tốt hơn, tránh lãng phí ngân sách. Giải ngân nhanh nhưng tổ chức chủ trì phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về sản phẩm cam kết, chấm dứt tư duy giải ngân hình thức chỉ để làm đẹp số liệu báo cáo.
