Lệnh phong tỏa của Hải quân Mỹ đối với các tàu ra vào cảng và vùng ven biển Iran đã chính thức có hiệu lực, sau khi các cuộc đàm phán cuối tuần giữa đại diện Mỹ và Iran không đạt kết quả.
Ngay khi được triển khai, lệnh phong tỏa đã đặt các tàu thương mại trước lựa chọn khó khăn, hoặc đối mặt nguy cơ bị tấn công từ các lực lượng Iran gần eo biển Hormuz, hoặc buộc phải chờ đợi với hy vọng có thể ra khơi an toàn.
Động thái này được xem là bước đi mới nhất của Tổng thống Donald Trump nhằm gây sức ép buộc Iran nhượng bộ, trong đó có cam kết không theo đuổi vũ khí hạt nhân hay năng lực chế tạo loại vũ khí này.
Lệnh phong tỏa được đưa ra sau hơn 1 tháng Mỹ và Israel tiến hành không kích, cùng với các biện pháp trừng phạt kinh tế kéo dài nhiều năm.
Khía cạnh quân sự
Washington hiện duy trì lực lượng hải quân và không quân đáng kể tại khu vực, đủ khả năng thực thi lệnh phong tỏa. Tuy nhiên, điều này đồng nghĩa với việc Mỹ có thể phải chuyển từ không kích sang trực tiếp ngăn chặn các tàu dân sự.
Việc triển khai lực lượng trong hoặc gần eo biển Hormuz, tuyến hàng hải hẹp nơi dầu mỏ Iran được vận chuyển ra thế giới, tiềm ẩn rủi ro cho các tàu chiến Mỹ trước các đòn tấn công bằng máy bay không người lái, tên lửa hoặc xuồng cao tốc của Iran.
Dù các đợt không kích kéo dài nhiều tuần của Mỹ và Israel đã làm suy giảm đáng kể năng lực quân sự của Iran, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo vẫn duy trì các đơn vị hải quân riêng với những phương tiện nhỏ, liên tục quấy rối hoạt động hàng hải tại Vịnh Ba Tư.
Trên mạng xã hội, Tổng thống Donald Trump tuyên bố mọi tàu tiếp cận khu vực phong tỏa sẽ bị tiêu diệt ngay lập tức.
Một số chuyên gia cho rằng Mỹ có thể giảm thiểu rủi ro bằng cách kiểm soát phong tỏa từ khoảng cách xa hơn. Hiện khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran được vận chuyển sang Trung Quốc, do đó lực lượng Mỹ có thể giám sát từ ngoài Vịnh Ba Tư, nơi ít bị đe dọa hơn.
Ông Mohammad Farsi, cựu sĩ quan hải quân Iran, nhận định Mỹ không nhất thiết phải hiện diện trực tiếp tại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, ông cũng hoài nghi hiệu quả của cách tiếp cận này, bởi việc tuần tra trên vùng biển rộng lớn hơn nhiều so với tuyến hàng hải dài khoảng 30 km sẽ rất khó kiểm soát.
Ông Jeremy Stoehs, chuyên gia hải quân tại Trung tâm Nghiên cứu Tình báo, Tuyên truyền và An ninh Áo, cho rằng phong tỏa từ xa là thách thức lớn, đặc biệt khi các tàu dân sự có thể tắt hệ thống nhận dạng để tránh bị phát hiện.
Ông cũng lưu ý Hải quân Mỹ thiếu các tàu mặt nước cỡ nhỏ như khinh hạm, buộc phải sử dụng các tàu khu trục lớp Arleigh Burke cho nhiệm vụ này.
Tác động kinh tế
Việc nhắm vào hoạt động vận tải liên quan đến Iran mang động cơ kinh tế rõ ràng. Theo một tài liệu của Quốc hội Mỹ công bố ngày 16/3, doanh thu dầu mỏ từ Trung Quốc chiếm khoảng 45% ngân sách của chính phủ Iran.
Trong những tuần gần đây, việc Iran gần như đóng cửa eo biển Hormuz đối với tàu nước ngoài đã được mô tả là hành động bóp nghẹt nền kinh tế toàn cầu, làm gián đoạn nguồn cung dầu khí và nhiều loại hàng hóa thiết yếu.
Mục tiêu của lệnh phong tỏa là làm suy yếu nền kinh tế Iran, vốn vẫn hưởng lợi từ xuất khẩu dầu bất chấp xung đột bắt đầu từ ngày 28/2. Ông Isaac Levy, chuyên gia của Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí sạch, cho biết Iran vẫn xuất khẩu lượng dầu gần tương đương cùng kỳ năm trước.
Theo ông Levy, nếu Mỹ thực sự chặn dòng dầu này, Iran sẽ mất nguồn thu lớn, trong khi thị trường toàn cầu phải đối mặt áp lực tăng giá do nguy cơ thiếu hụt khoảng 54 triệu thùng mỗi tháng trong bối cảnh nguồn cung đang căng thẳng.
Ngay sau khi lệnh phong tỏa được công bố, giá dầu thô giao ngay tại châu Âu đã tăng vọt lên khoảng 150 USD mỗi thùng, mức cao kỷ lục. Giá dầu Brent cũng vượt mốc 100 USD mỗi thùng, làm gia tăng áp lực lạm phát trên toàn cầu.
Ông Mohammad Ghaedi, giảng viên Đại học George Washington, cảnh báo quyết định này có thể gây tác động đáng kể đến kinh tế Mỹ và đời sống xã hội, đặc biệt là chi phí nhiên liệu đối với người tiêu dùng.
Ông cũng cho rằng các biện pháp đáp trả của Iran, bao gồm khả năng lực lượng Houthi tại Yemen tấn công tuyến hàng hải Bab al Mandab, có thể khiến khoảng 12% nguồn cung năng lượng toàn cầu bị gián đoạn.
Yếu tố Trung Quốc
Lệnh phong tỏa cũng tiềm ẩn hệ quả ngoại giao đáng kể. Hiện chưa rõ các tàu treo cờ Trung Quốc có cập cảng Iran hay không.
Trước đây, Iran, Nga và Venezuela thường sử dụng các đội tàu chở dầu cũ kỹ treo cờ thuận tiện của các quốc gia như Sierra Leone, Gabon hoặc Quần đảo Marshall, những tàu này nhiều khả năng trở thành mục tiêu thực thi của Mỹ.
Tổng thống Donald Trump từng cho biết lệnh phong tỏa có thể áp dụng cả với các tàu nộp phí cho Iran để đi qua eo biển Hormuz. Theo ông, mọi tàu trả khoản phí bất hợp pháp này sẽ không được đảm bảo an toàn trên các vùng biển quốc tế.
Công ty phân tích hàng hải Windward cho biết 2 tàu Trung Quốc là He Rong Hai và Jin Hai Hua đã rời eo biển Hormuz ngày 10/4, xuất phát từ Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất.
Hiện chưa rõ các tàu này có nộp khoản phí mà Iran yêu cầu, khoảng 2 triệu USD mỗi tàu, hay không. Nếu giao dịch được thực hiện bằng tiền điện tử, việc truy vết sẽ rất khó khăn.
Thông báo của Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ nêu rõ lệnh phong tỏa áp dụng với các tàu đi vào vùng ven biển Iran, bao gồm cả tuyến đường mà nhiều tàu trước đây vẫn quá cảnh với sự cho phép của Tehran.
Việc Hải quân Mỹ bắt giữ hoặc kiểm tra một tàu treo cờ Trung Quốc có thể làm gia tăng căng thẳng ngoại giao, trong bối cảnh Tổng thống Donald Trump dự kiến thăm Bắc Kinh và gặp Chủ tịch Tập Cận Bình trong tháng tới.
Về kinh tế, dù Trung Quốc phụ thuộc một phần vào nguồn dầu từ Iran, nước này có thể tránh được cú sốc tức thời nhờ lượng dự trữ lớn tích lũy trước xung đột, cũng như nguồn dầu Iran đang neo đậu ngoài khơi.
Dầu Iran hiện chiếm khoảng 8% lượng dầu nhập khẩu bằng đường biển của Trung Quốc và Bắc Kinh vẫn có thể tìm nguồn thay thế.
Tuy nhiên, ông Levy lưu ý Trung Quốc mua dầu Iran chủ yếu vì được bán với mức chiết khấu sâu. Việc thay thế bằng nguồn dầu khác đắt đỏ hơn sẽ gây áp lực lớn lên các nhà máy lọc dầu nhỏ của Trung Quốc, vốn đang hoạt động với biên lợi nhuận rất thấp.
