Sau gần ba năm xung đột, Gaza không chỉ đối mặt với khủng hoảng lương thực và y tế mà còn đang chứng kiến sự đổ vỡ của các yếu tố nền tảng giúp nền kinh tế vận hành.
Tình trạng khan hiếm dầu nhớt, phụ tùng thay thế, khí đốt và nhiên liệu đang làm tê liệt nhiều lĩnh vực từ y tế, giao thông, cấp nước đến sản xuất thực phẩm, đẩy chi phí sinh hoạt lên cao và làm gia tăng nguy cơ sụp đổ kinh tế trên diện rộng.
Đứt gãy nguồn cung và vòng xoáy suy giảm kinh tế
Nếu trước đây các cuộc khủng hoảng tại Gaza chủ yếu xoay quanh lương thực, thuốc men và nhiên liệu, thì hiện nay một nhóm hàng hóa ít được chú ý hơn như dầu nhớt, phụ tùng cơ khí và thiết bị thay thế đang trở thành nút thắt mới của nền kinh tế.
Tại Bệnh viện Liệt sĩ Al-Aqsa, một trong những cơ sở y tế lớn nhất khu vực trung tâm Gaza, hoạt động phẫu thuật từng có thời điểm phải tạm dừng sau khi một máy phát điện hỗ trợ bị hỏng. Theo ban lãnh đạo bệnh viện, việc sửa chữa ngày càng khó khăn vì không còn phụ tùng thay thế phù hợp.
Tình trạng tương tự xuất hiện trong lực lượng cứu hộ và phòng vệ dân sự. Nhiều xe cứu hỏa, xe cứu hộ và xe cứu thương đã phải ngừng hoạt động do thiếu linh kiện sửa chữa, dầu nhớt và nhiên liệu vận hành. Điều này làm suy giảm đáng kể khả năng ứng phó khẩn cấp trong bối cảnh hạ tầng Gaza đã bị tàn phá nặng nề.
Theo các chuyên gia địa phương, vấn đề không chỉ nằm ở việc thiếu hàng hóa mà còn ở sự đứt gãy của chuỗi bảo trì. Khi không thể thay thế những bộ phận hao mòn, các phương tiện và máy móc quan trọng dần bị loại khỏi hệ thống, làm giảm năng lực hoạt động của toàn bộ nền kinh tế.
Giá cả phản ánh rõ tình trạng khan hiếm. Một lít dầu nhớt hiện có giá khoảng 2.200 shekel (khoảng 20 triệu đồng), cao gấp gần 90 lần so với trước chiến tranh. Nhiều loại phụ tùng cơ khí cũng tăng giá hàng chục lần, khiến việc sửa chữa phương tiện hoặc máy móc trở nên quá tốn kém đối với phần lớn người dân và doanh nghiệp.
Để duy trì hoạt động, nhiều xưởng sửa chữa buộc phải tháo dỡ những phương tiện còn sử dụng được để lấy linh kiện cứu các phương tiện khác. Điều này giúp giải quyết khó khăn trước mắt nhưng đồng thời làm thu hẹp thêm lượng tài sản sản xuất còn lại của nền kinh tế Gaza.
Nguy cơ đình trệ sản xuất và khủng hoảng chi phí sinh hoạt
Tác động của việc thiếu đầu vào sản xuất đang lan sang nhiều lĩnh vực thiết yếu khác.
Trong ngành cấp nước, các nhà máy khử mặn và hệ thống bơm nước hoạt động dưới công suất do thiếu năng lượng và phụ tùng thay thế. Theo UNICEF, sản lượng nước từ các nhà máy khử mặn đã giảm đáng kể so với đầu năm, làm gia tăng áp lực lên sinh hoạt hàng ngày của người dân trong bối cảnh thời tiết ngày càng khắc nghiệt.
Ngành thực phẩm cũng chịu ảnh hưởng trực tiếp. Nhiều tiệm bánh và cơ sở chế biến thực phẩm phải giảm sản lượng hoặc ngừng hoạt động do không đủ dầu nhớt để vận hành máy phát điện. Khi chi phí vận hành tăng mạnh trong khi nguồn cung đầu vào ngày càng hạn chế, khả năng duy trì sản xuất của các doanh nghiệp nhỏ gần như cạn kiệt.
Khủng hoảng giao thông là một mắt xích khác trong vòng xoáy suy giảm kinh tế. Hàng loạt phương tiện bị bỏ không vì thiếu dầu nhớt hoặc không đủ khả năng sửa chữa. Việc đi lại, vận chuyển hàng hóa và tiếp cận các dịch vụ y tế trở nên khó khăn hơn, kéo theo chi phí kinh tế và xã hội ngày càng lớn.
Trong khi đó, nguồn cung khí đốt tiếp tục khan hiếm khiến nhiều hộ gia đình phải quay lại sử dụng củi hoặc các vật liệu dễ cháy khác để nấu ăn. Giá nhiên liệu thay thế tăng cao làm chi phí sinh hoạt leo thang, trong khi thu nhập của phần lớn người dân đã suy giảm mạnh sau nhiều năm chiến tranh.
Các nhà quan sát cho rằng Gaza hiện không chỉ đối mặt với một cuộc khủng hoảng nhân đạo mà còn đang trải qua sự suy giảm nghiêm trọng của năng lực sản xuất. Khi các đầu vào cơ bản của nền kinh tế như năng lượng, thiết bị và linh kiện bảo trì không thể tiếp cận được, nhiều lĩnh vực quan trọng có nguy cơ ngừng hoạt động hoàn toàn.
Điều đáng lo ngại là quá trình này có thể tạo ra vòng xoáy suy thoái kéo dài: sản xuất giảm dẫn đến nguồn cung khan hiếm hơn, giá cả tiếp tục tăng cao, sức mua suy yếu và khả năng phục hồi của nền kinh tế ngày càng bị bào mòn. Trong bối cảnh các tuyến cung ứng vẫn chưa được khôi phục đầy đủ, nguy cơ sụp đổ kinh tế tại Gaza đang trở nên hiện hữu hơn bao giờ hết.
