Trong bức tranh tổng thể về chuyển đổi số quốc gia, bài toán khó nhất chưa bao giờ nằm ở hạ tầng kỹ thuật hay phần mềm, mà nằm ở việc thay đổi thói quen của người sử dụng, đặc biệt là tại các địa bàn miền núi, biên giới. Tại Lạng Sơn, lời giải cho bài toán này đang được viết nên từ chính những thôn bản, khối phố thông qua mạng lưới Tổ công nghệ số cộng đồng (CNSCĐ).
Những “cánh tay nối dài” phủ sóng kỹ năng số
Chuyển đổi số chỉ thực sự thành công khi không một ai bị bỏ lại phía sau. Nhận thức rõ vai trò của lực lượng nòng cốt tại cơ sở, theo số liệu từ Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lạng Sơn, toàn tỉnh đã kiện toàn 923 Tổ CNSCĐ với sự tham gia của 6.716 thành viên trải đều tại 65 xã, phường.
Không quản ngại khó khăn với phương châm “đi từng ngõ, gõ từng nhà, hướng dẫn từng người”, lực lượng này đã trở thành những tuyên truyền viên, hướng dẫn viên trực tiếp đưa công nghệ về với buôn làng, khu phố.
Từ những thao tác cơ bản trên điện thoại thông minh, cách kích hoạt và sử dụng ứng dụng định danh điện tử VNeID, cho đến việc nộp hồ sơ dịch vụ công trực tuyến hay mở tài khoản thanh toán không dùng tiền mặt tất cả đều được các thành viên kiên trì truyền đạt.
Chỉ tính riêng trong năm 2026, các Tổ CNSCĐ trên toàn tỉnh Lạng Sơn đã trực tiếp hướng dẫn kỹ năng số cho 284.696 lượt người; hỗ trợ thành công 164.239 lượt người thực hiện các dịch vụ công trực tuyến và giúp 172.093 lượt người tiếp cận, sử dụng các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt. Những con số này không đơn thuần là kết quả thống kê, mà phản ánh sự thay đổi rõ nét trong cách người dân xứ Lạng tiếp cận với môi trường số.
Bước chuyển mình từ “làm thay” sang “người dân tự làm”
Nếu như ở giai đoạn đầu, hoạt động của các Tổ CNSCĐ đôi khi còn mang tính chất hỗ trợ một chiều thậm chí có lúc phải “làm hộ, làm thay” để người dân thấy được lợi ích trước mắt thì nay, cách tiếp cận tại Lạng Sơn đã có bước chuyển biến căn bản: chuyển từ hướng dẫn lý thuyết sang thực hành trực tiếp, lấy sự chủ động của người dân làm trọng tâm.
Điển hình cho sự thay đổi tư duy này là các mô hình điểm được thiết kế sát với nhu cầu thực tiễn của từng khu vực nông thôn và đô thị. Tại thôn Phong Thịnh (xã Nhất Hòa), mô hình “Gia đình số” đã chứng minh tính hiệu quả vượt trội khi có tới 20/25 hộ tham gia đã hoàn toàn chủ động tự thực hiện các thủ tục hành chính trực tuyến tại nhà mà không cần sự trợ giúp trực tiếp của cán bộ hay thành viên Tổ CNSCĐ như trước.
Trong khi đó, tại khu vực đô thị như phường Tam Thanh, nhịp sống số lại được thể hiện rõ nét qua mô hình “Tuyến phố không dùng tiền mặt”. Đến nay, 85% số hộ kinh doanh và sinh sống trong phạm vi mô hình đã thường xuyên tham gia các giao dịch điện tử.
Việc quét mã QR, chuyển khoản nhanh trong mua bán hàng hóa hàng ngày đã trở thành phản xạ tự nhiên của cả người bán lẫn người mua, xóa bỏ tâm lý e ngại công nghệ hay thói quen chỉ tin dùng tiền mặt.
Nhìn thẳng vào điểm nghẽn để phát triển bền vững
Dù đạt được nhiều kết quả tích cực, công cuộc phổ cập kỹ năng số tại cơ sở ở Lạng Sơn vẫn đang đứng trước những thách thức đòi hỏi cái nhìn thẳng thắn và thực chất. Một thực tế đáng suy ngẫm là trong tổng số 923 Tổ CNSCĐ đã được kiện toàn trên toàn tỉnh, hiện mới chỉ có 523 Tổ duy trì được hoạt động thường xuyên và mang lại hiệu quả rõ rệt.
Khoảng cách giữa số lượng tổ được thành lập và số lượng tổ hoạt động thực chất cho thấy sự thiếu đồng đều giữa các địa bàn. Ở một số nơi, hoạt động vẫn còn mang tính thời vụ, phong trào, hoặc thành viên tổ còn kiêm nhiệm nhiều công việc, kỹ năng sư phạm và kiến thức công nghệ cập nhật chưa theo kịp yêu cầu mới.
Thực tế này đặt ra một mệnh lệnh hành động cho các cấp quản lý tại Lạng Sơn: phải lập tức nâng cao chất lượng hoạt động của mạng lưới cơ sở. Hiệu quả chuyển đổi số không thể mãi đo đếm bằng số lượt người được tuyên truyền hay số buổi ra quân trên báo cáo, mà phải được định lượng bằng tỷ lệ người dân thực sự làm chủ được công nghệ sau khi tổ hỗ trợ rút đi.
Đưa “Bình dân học vụ số” đi vào chiều sâu thực chất
Kế thừa tinh thần của phong trào xóa mù chữ năm xưa trong bối cảnh mới, Lạng Sơn đang quyết tâm đưa phong trào “Bình dân học vụ số” đi vào thực chất và chiều sâu.
Để hiện thực hóa mục tiêu chuyển dịch hoàn toàn từ trạng thái người dân “được hỗ trợ” sang “chủ động thực hiện”, trong thời gian tới, tỉnh Lạng Sơn xác định tiếp tục tập trung nguồn lực bồi dưỡng, nâng cao kỹ năng chuyên sâu cho chính các thành viên Tổ CNSCĐ những “hạt nhân” giữ lửa tại cơ sở.
Song song với việc duy trì các điểm hỗ trợ trực tiếp tại thôn, khối phố, các cơ quan chức năng sẽ thiết lập cơ chế đánh giá độc lập về khả năng tự sử dụng dịch vụ số của người dân sau khi được hướng dẫn.
Chuyển đổi số là một hành trình dài hạn. Khi năng lực tự ứng dụng công nghệ của mỗi người dân được chọn làm thước đo cao nhất cho hiệu quả hoạt động, mạng lưới Tổ công nghệ số cộng đồng tại tỉnh Lạng Sơn sẽ thực sự hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình: trao chiếc “chìa khóa số” vào tận tay người dân để họ tự tin mở cánh cửa bước vào nền kinh tế số, xã hội số.
