Hiện Việt Nam đã và đang triển khai hàng loạt dự án hạ tầng quy mô lớn, từ đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị, cao tốc đến các công trình cầu, hầm, cảng hàng không và logistics.
Quy mô đầu tư lớn, yêu cầu kỹ thuật ngày càng cao đặt ra bài toán không chỉ về nguồn vốn mà còn về năng lực tổ chức thực hiện.
Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế tổng thầu được xem là một hướng đi đáng chú ý, vừa nâng cao hiệu quả triển khai dự án, vừa tạo cơ hội để doanh nghiệp xây dựng trong nước “thực chiến”, trưởng thành và từng bước làm chủ những công nghệ phức tạp.
Từ chia nhỏ sang trao quyền, gắn trách nhiệm
Theo Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Hồ Sỹ Hùng, thực tiễn triển khai các dự án đầu tư công vẫn cho thấy khoảng cách giữa yêu cầu của thị trường và cơ chế quản lý.
Từ thực tiễn triển khai các dự án hạ tầng giao thông, Tổng Giám đốc Tập đoàn Đèo Cả Nguyễn Lê Bách cho rằng, với các dự án lớn, đặc biệt là dự án theo tuyến cần hạn chế việc chia một đoạn tuyến thành quá nhiều gói thầu riêng biệt.
Thay vào đó, có thể lựa chọn nhà thầu hoặc tổng thầu đủ năng lực, giao thực hiện đồng bộ và chịu trách nhiệm cuối cùng về tiến độ, chất lượng, chi phí và hiệu quả.
Điểm cốt lõi ở đây không phải là “ưu ái” một doanh
nghiệp mà là thiết kế một cơ chế đủ rõ để quyền hạn đi cùng trách nhiệm. Nhà nước đặt ra tiêu chuẩn, yêu cầu về chất lượng, tiến độ và hiệu quả; doanh nghiệp có năng lực được trao quyền tổ chức thực hiện và phải chịu trách nhiệm về kết quả cuối cùng.
“Nếu doanh nghiệp Việt Nam không được giao việc để thực chiến ngay trên các công trình của đất nước thì rất khó trưởng thành; nguồn lực đã đào tạo sẽ bị lãng phí và chúng ta tiếp tục phải phụ thuộc vào nhà thầu, chuyên gia và công nghệ nước ngoài”, Tổng Giám đốc Tập đoàn Đèo Cả Nguyễn Lê Bách đề cập.
“Thực chiến” để làm chủ công nghệ
Một nền hạ tầng hiện đại không thể được xây dựng chỉ bằng vốn đầu tư lớn. Đằng sau mỗi tuyến đường sắt, cây cầu, đường hầm hay metro là năng lực quản trị dự án, trình độ kỹ thuật, đội ngũ nhân lực và khả năng làm chủ công nghệ.
Trao đổi với PV Báo Nhà báo và Công luận, chuyên gia giao thông TS. Nguyễn Xuân Thủy đánh giá, với những dự án hạ tầng đặc biệt lớn, phức tạp và có tính liên kết cao, cần nghiên cứu mô hình “tổng công trình sư” - một đầu mối đủ năng lực để nhìn nhận, tổ chức và chịu trách nhiệm về toàn bộ công trình.
Điển hình như đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, không thể chỉ nhìn công trình theo từng gói thầu, từng hạng mục hay từng đoạn tuyến riêng lẻ.
Cần có năng lực tổng hợp để nhìn thấy toàn bộ bức tranh của dự án, từ lựa chọn công nghệ, phương án kỹ thuật, tổ chức thi công, tiến độ, tổng mức đầu tư đến hiệu quả khai thác sau này.
“Tổng công trình sư” không nhất thiết phải trực tiếp thực hiện tất cả các phần việc mà phân chia công việc cho các nhà thầu, các đơn vị chuyên ngành nhưng phải là người chịu trách nhiệm cuối cùng về tính thống nhất và hiệu quả của toàn bộ công trình.
“Đây chính là điểm khác biệt quan trọng của mô hình này, trao quyền phải đi liền với trách nhiệm. Khi một người hoặc một đầu mối được trao đủ thẩm quyền để quyết định những vấn đề có tính tổng thể, họ đồng thời phải chịu trách nhiệm trước Nhà nước và xã hội về tiến độ, chất lượng, công nghệ và chi phí của dự án. Cái gì cũng phải có anh chịu trách nhiệm”, TS. Nguyễn Xuân Thủy nhấn mạnh.
Nếu xây dựng được cơ chế như vậy, trách nhiệm của dự án sẽ không bị chia nhỏ đến mức khó xác định khi xảy ra vấn đề. Ngược lại, người được trao quyền phải chịu trách nhiệm đến cùng với quyết định của mình.
Đây có thể là một hướng tiếp cận cần được nghiên cứu khi Việt Nam bước vào giai đoạn triển khai những công trình hạ tầng có quy mô và yêu cầu kỹ thuật chưa từng có.
Những dự án hạ tầng trọng điểm sắp triển khai chính là cơ hội để Việt Nam hình thành những doanh nghiệp xây dựng trong nước có năng lực lớn, làm chủ công nghệ và đủ sức cạnh tranh quốc tế.
