Theo báo cáo Global Critical Minerals Outlook 2025 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc hiện là quốc gia thống trị trong lĩnh vực tinh chế 19 trên tổng số 20 loại khoáng sản quan trọng phục vụ năng lượng, với thị phần trung bình khoảng 70%.
IEA cảnh báo nếu xảy ra cú sốc nguồn cung đối với kim loại sản xuất pin, giá trung bình của bộ pin toàn cầu có thể tăng từ 40% đến 50%.
Trung Quốc nắm giữ 98,7% công suất tinh chế gallium toàn cầu, 95,2% graphite, 95% mangan, 92,1% đất hiếm, 84,8% silicon kim loại, 81% molybdenum, 77,2% cobalt, 76,5% tellurium và 74% antimony.
Với các kim loại khác phục vụ sản xuất pin, thị phần của Trung Quốc dao động từ 38% đến 70%, ngoại trừ nickel, nơi Indonesia dẫn đầu với 42,9%.
Sự tập trung trong chuỗi tinh chế
Giai đoạn 2020–2024, sản lượng tinh chế tăng mạnh nhưng chủ yếu tập trung ở các nhà cung cấp hàng đầu. Điều này khiến mức độ tập trung địa lý trong tinh chế khoáng sản quan trọng ngày càng cao, đặc biệt với nickel và cobalt.
Thị phần trung bình của ba quốc gia dẫn đầu về tinh chế tăng từ 82% năm 2020 lên 86% năm 2024, trong đó 90% tăng trưởng nguồn cung đến từ một nhà cung cấp duy nhất: Indonesia đối với nickel và Trung Quốc đối với cobalt, graphite và đất hiếm.
Từ năm 2020, nguồn cung kim loại cho pin tăng gấp đôi so với cuối thập niên 2010. Sau đợt tăng giá mạnh năm 2021–2022, giá nhiều khoáng sản đã giảm về mức trước đại dịch.
Giá lithium từng tăng gấp tám lần trong giai đoạn 2021–2022, nay giảm hơn 80% kể từ năm 2023. Graphite, cobalt và nickel cũng giảm từ 10% đến 20% trong năm 2024.
Dù nhu cầu tương lai được dự báo tăng mạnh, các quyết định đầu tư hiện đối mặt nhiều bất ổn về thị trường và kinh tế. Năm 2024, chi tiêu cho phát triển khoáng sản quan trọng chỉ tăng 5%, thấp hơn mức 14% của năm 2023.
Nếu tính theo lạm phát chi phí, mức tăng thực tế chỉ đạt 2%. Hoạt động thăm dò cũng chững lại, đánh dấu sự tạm dừng xu hướng tăng liên tục từ năm 2020.
Triển vọng đến năm 2035
IEA dự báo đến năm 2035, thị phần trung bình của ba quốc gia dẫn đầu về tinh chế chỉ giảm nhẹ xuống 82%, tương đương mức năm 2020. Trung Quốc không chỉ thống trị tinh chế mà còn chiếm hai phần ba tăng trưởng công suất tái chế pin toàn cầu kể từ năm 2020.
Trong khai thác, tăng trưởng sản lượng gần đây chủ yếu đến từ các nhà sản xuất lớn như Cộng hòa Dân chủ Congo đối với cobalt, Indonesia đối với nickel và Trung Quốc đối với graphite và đất hiếm.
Thị phần trung bình của ba quốc gia dẫn đầu về khai thác khoáng sản năng lượng tăng từ 73% năm 2020 lên 77% năm 2024. Lithium là ngoại lệ khi nguồn cung mới chủ yếu đến từ các quốc gia mới nổi như Argentina và Zimbabwe.
Dù có dấu hiệu đa dạng hóa trong khai thác lithium, graphite và đất hiếm, mức độ tập trung địa lý dự kiến sẽ tăng đối với đồng, nickel và cobalt.
IEA cảnh báo cú sốc nguồn cung khoáng sản quan trọng có thể tác động sâu rộng, làm tăng giá thành sản phẩm và giảm sức cạnh tranh công nghiệp.
Nếu gián đoạn nguồn cung kéo dài, giá bộ pin toàn cầu có thể tăng tới 50%, đồng thời làm gia tăng chênh lệch chi phí sản xuất giữa các khu vực, gây khó khăn cho nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng ngoài Trung Quốc.
Thách thức với công nghệ pin mới
Các công nghệ pin mới đang cạnh tranh với pin lithium-ion nền nickel nhưng cũng đối mặt rủi ro tập trung nguồn cung. Pin lithium sắt phosphate (LFP) đã tăng mạnh, chiếm gần một nửa thị phần xe điện, so với chưa đến 10% năm 2020. Các công nghệ mới như pin sodium-ion và pin lithium-ion giàu mangan cũng đang được chú ý.
Tuy nhiên, chuỗi cung ứng cho các công nghệ này còn tập trung hơn cả pin nền nickel. Trung Quốc sản xuất 75% axit phosphoric tinh khiết cho pin LFP và 95% mangan sulphate tinh khiết cho pin sodium-ion và pin giàu mangan.
Hai nguyên liệu này đang trở thành điểm nghẽn lớn, trong khi các dự án hiện tại khó đáp ứng nhu cầu từ năm 2030 trở đi. Nguồn cung mangan sulphate tinh khiết từ các dự án công bố mới chỉ đáp ứng 55% nhu cầu dự kiến năm 2035.
Pin sodium-ion có tiềm năng đa dạng hóa ở khâu nguyên liệu thô, với Mỹ và châu Âu tham gia cung cấp soda ash, xút và sinh khối. Tuy nhiên, chuỗi cung ứng hạ nguồn như sản xuất cell, cathode và anode carbon cứng vẫn do Trung Quốc chi phối.
Với sự cạnh tranh ngày càng lớn của pin LFP và các công nghệ mới, IEA khuyến nghị các nhà hoạch định chính sách cần đặc biệt chú ý đến rủi ro trong chuỗi cung ứng của những công nghệ này.
