Với cách tiếp cận đa chiều, kết hợp giữa khảo cứu lịch sử, khảo sát thực tiễn, dữ liệu và ý kiến chuyên gia, tác phẩm đã được trao giải C Giải Báo chí Quốc gia lần thứ XX.
Không thể chỉ nhìn câu chuyện ở thời điểm hiện tại
Nhà báo Kiều Hương, đại diện nhóm tác giả cho biết, thách thức lớn nhất khi thực hiện loạt bài không nằm ở việc thu thập thông tin hay tiếp cận nguồn tư liệu, mà ở cách nhìn nhận vấn đề.
Bởi nếu chỉ phản ánh những gì đang diễn ra sau ngày 1/7/2025, tác phẩm rất dễ trở thành một tuyến bài thời sự thông thường. Trong khi đó, cuộc sắp xếp đơn vị hành chính và triển khai chính quyền địa phương hai cấp lại là một chủ trương có ý nghĩa lâu dài, tác động đến tổ chức bộ máy, quản trị địa phương và chiến lược phát triển quốc gia trong nhiều năm tới.
“Chúng tôi thống nhất ngay từ đầu rằng không thể chỉ nhìn câu chuyện ở thời điểm hiện tại. Muốn hiểu vì sao cuộc sắp xếp này diễn ra, phải đặt nó trong một hành trình dài hơn của đất nước”, nhà báo Kiều Hương chia sẻ.
Từ suy nghĩ đó, loạt bài được mở đầu bằng một lát cắt lịch sử. Nhóm tác giả tìm lại những lần chia tách, sáp nhập tỉnh từ sau năm 1975, gặp gỡ các nhân chứng từng trực tiếp chứng kiến những thay đổi địa giới hành chính trong các giai đoạn khác nhau và đối chiếu với bối cảnh phát triển hiện nay.
Trong quá trình thực hiện, nhóm tác giả nhận ra rằng mỗi lần tách nhập tỉnh đều gắn với những yêu cầu phát triển của từng thời kỳ. Nhưng lần sắp xếp năm 2025 mang một ý nghĩa khác - không đơn thuần là điều chỉnh địa giới hành chính, mà gắn với yêu cầu tái cấu trúc không gian phát triển, nâng cao hiệu lực quản trị và chuẩn bị cho những mục tiêu dài hạn của đất nước.
Chính từ góc nhìn đó, loạt bài không kể câu chuyện của riêng một địa phương nào, mà đặt ra câu hỏi rộng hơn về cách Việt Nam đang tổ chức lại các nguồn lực phát triển trong một giai đoạn mới.
Đi đến tận nơi bộ máy mới đang vận hành
Nếu bài đầu tiên là câu chuyện của lịch sử và tầm nhìn chiến lược, các bài tiếp theo lại đưa nhóm tác giả đến với những xã, phường vừa bước vào giai đoạn vận hành mới.
Khác với nhiều chủ trương lớn thường được nhìn nhận qua các văn bản hay báo cáo, hiệu quả của mô hình chính quyền địa phương hai cấp chỉ có thể được kiểm chứng từ thực tiễn.
Đó là lý do nhóm tác giả dành nhiều thời gian khảo sát tại cơ sở, ghi nhận những chuyển động đầu tiên của bộ máy mới.
Có những nơi điều kiện làm việc còn thiếu thốn. Có những địa phương phải xử lý khối lượng công việc tăng lên đáng kể sau sáp nhập. Có nơi hạ tầng công nghệ chưa đồng bộ, cán bộ phải vừa làm vừa hoàn thiện quy trình mới.
Nhưng cũng chính từ thực tiễn ấy, nhóm tác giả ghi nhận những nỗ lực thích ứng rất nhanh của đội ngũ cán bộ cơ sở.
Theo nhà báo Kiều Hương, điều đáng chú ý không phải là việc bộ máy mới có gặp khó khăn hay không, bởi đó là điều đã được dự liệu trước. Điều đáng chú ý là cách các địa phương chủ động tìm giải pháp để bảo đảm hoạt động phục vụ người dân không bị gián đoạn.
“Chúng tôi không tiếp cận vấn đề theo hướng chỉ tìm điểm sáng hay chỉ tìm hạn chế. Điều quan trọng là phản ánh trung thực những gì đang diễn ra, từ kết quả bước đầu cho đến những vướng mắc cần tiếp tục tháo gỡ”, chị cho biết.
Cũng từ những chuyến đi thực tế, nhóm tác giả nhận thấy ở nhiều địa phương: chính quyền cấp xã đang dần được trao nhiều quyền chủ động hơn trong xử lý công việc, giải quyết các tình huống phát sinh và phục vụ người dân ngay từ cơ sở.
Đó là một chuyển động không dễ nhìn thấy qua các báo cáo, nhưng lại hiện diện khá rõ trong thực tiễn vận hành.
Mới chỉ là những chuyển động đầu tiên
Một trong những điểm khó nhất của loạt bài là làm sao để vượt ra khỏi khuôn khổ của một đề tài hành chính.
Nhà báo Kiều Hương chia sẻ, nếu chỉ dừng ở việc phân tích mô hình tổ chức hay số lượng đơn vị hành chính sau sắp xếp, tác phẩm sẽ rất khó trả lời câu hỏi quan trọng nhất: Cuộc cải cách này nhằm hướng tới điều gì?
Bởi vậy, bên cạnh việc khảo sát thực tiễn, nhóm tác giả dành nhiều thời gian làm việc với các chuyên gia kinh tế, quản trị và phát triển vùng.
Từ các cuộc trao đổi đó, một mạch nội dung khác dần hình thành trong loạt bài: Câu chuyện về những vùng động lực mới.
Theo nhóm tác giả, việc hợp nhất các tỉnh, thành phố và triển khai chính quyền địa phương hai cấp không chỉ nhằm tinh gọn bộ máy, mà còn mở ra cơ hội tái cấu trúc không gian phát triển, thúc đẩy liên kết vùng và tạo ra những cực tăng trưởng mới.
Vì thế các bài viết không dừng lại ở việc mô tả những thay đổi của bộ máy hiện tại, mà liên tục đặt câu hỏi về tương lai của các địa phương sau sáp nhập.
Các tỉnh mới sẽ phát huy lợi thế bổ sung cho nhau như thế nào? Liên kết vùng sẽ thay đổi ra sao? Những cơ hội nào sẽ được mở ra từ quy mô không gian phát triển lớn hơn?
Theo nhà báo Kiều Hương, đó mới là phần khó nhất của loạt bài.
“Viết về những gì đã diễn ra luôn dễ hơn viết về những gì đang hình thành. Nhưng nếu chỉ nhìn vào hiện tại, chúng ta sẽ rất khó thấy hết ý nghĩa của cuộc cải cách này”, chị chia sẻ.
Vì vậy mà khi hoàn thành kỳ cuối cùng, nhóm tác giả không xem đó là điểm kết của câu chuyện.
“Điều chúng tôi phản ánh trong loạt bài thực chất mới chỉ là những chuyển động đầu tiên. Một cuộc cải cách lớn luôn cần thời gian để kiểm chứng bằng thực tiễn. Những câu trả lời đầy đủ nhất có lẽ vẫn đang ở phía trước. Và đó cũng là điều khiến chủ đề này tiếp tục đáng để theo dõi trong những năm tới”, nhà báo Kiều Hương chia sẻ.
Những thay đổi trên bản đồ hành chính rồi sẽ trở thành dữ liệu của lịch sử. Điều còn lại sau đó sẽ là hiệu quả của bộ máy mới, năng lực phát triển của các địa phương và những cơ hội được tạo ra cho người dân, doanh nghiệp trong một không gian phát triển đang được định hình lại từng ngày.
